Aranzadik Ziardamendiko bi gudari identifikatzea lortu du
Ziardamendin, 2012an Aranzadi Zientzia elkarteak burututako lanen ondoren, lau gudariren gorpuak aurkitu ziren. Inguruko borroken ondoren, golpisten aurka borrokan hildako gudarien hobi komunak zehatz mehatz non zeuden hobekien trasmititutako lekua da Ziardamendi.
Ez dago argi zenbat gudari eta milizianok galdu zuten bizia 1936ko irailaren azken egunetan Ziardamendin. 1936ko San Migel egunean hemeretzi hildako hobiratu zirela Ziardamendin eta inguruan diote bertakoek. Borroka horretako lekuko izandako batzuk 1982an Ziardamendiko hobi komun batean lurperatutako gudariak (Paulino Beraza Madariaga, Felipe Elorriaga Larrea, Blas Larrazabal Inunciaga, Juan Zabala Loza, Ambrosio Etxebarria Uriarte eta Jose Chinchurreta Zamacona) Derioko hilerrian hobiratu zituzten. 1936ko irailaren 25ean izan zen borroka Ziardamendin, eta aurrekoez gain, egun horretan hildakoen zerrenda luzeagoa da: Eusebio Gaubeka Gibelondo, Felix Arbulu Bilbao, Imanol Etxebarria Lahuerta, Juan Agirre Bilbao, Jose Azueta Mendiolea, Marcelino Gandarias Salbidea, Miguel Palacio Gomez, Pedro Rodriguez Puig, Sabin Atutxa Olabarri…hemeretzi inguru.
San Migel auzoan jasotako testigantzek bizi bizirik mantendu dituzte, 1936ko irailaren azken egunetan gertatutako borroken nondik norakoak. Horrela, Elgoibar 1936 elkarteak eta Ahaztuen Oroimena Elkarteak elkarlanean, Aranzadik bideratuta hobitik ateratzeko lanek emaitzak utzi dituzte. 2012ko ekainetan lau gudari zeuden hobia lokalizatu ahal izan zen eta bertan aurkitutako gorpuak aztertu ditu Aranzadik.
Prosezu osoaren bukaera gisa, txosten bat osatu du Aranzadi Zientzia elkarteak, non lau gudarietatik bi identifikatu ahal izan ditu: Sabin Atutxa Olabarri eta Eusebio Gaubeka Gibelondo. Txosten horren atal garrantzitsuenak aukeratu ditugu eta ondorengo agirian aurkezten dizkizuegu.
Gure aldetik, eskerrak eman nahi dizkiegu, Ziardamendiko gora behera guztietan parte aktibo izan diren norbanako eta eragileei. Deialdiekin bat eginez, testigantzak jasotzen lagunduz, ekitaldietan parte hartuz… Inor ahaztu gabe, eskerrik asko bereziki, Aranzadi, Elgoibar 1936 eta Joseba Felix Tobar Arbulu.
Lekuko ixila: Valero morteroaren 81 milimetroko granada
Egun hauetan, 1936an militar faxistek hasitako kolpearen ondorioz izandako borroken lekuko ixil baten berri izan dugu. Gerra garaian bizitako gertaerak gogorrak izan ziren, eta askok eta askok bizitako estuasunak are gogorragoak; gerora isiltzera behartuak.
Baina isiltasun hori, kontatzeko beharrak eta kontatu nahiak, poliki poliki isiltasuna higatu du eta inguruko pertsonek beraien kontakizuna eskaini digute, eta eskaintzen digute. Baina gerrarako faxistek ekarritako arma eta tramankulu beltzak hor darraite, eta badirudi, denboraren iraganak, eta mendizaleen joan etorriak higatutako bideak azalarazten dituztela.
Denborak ixilarazi ditu gerra egitera etorriak, morteoraren granada hau bezala; faxistek ekarritako gerra tresna beltzak, Akondia inguruan beriei aurre egitera etorritako borrokalariak deuseztatzeko beharbada. Han egon da 78 urtez, eztanda egiteko jaurti zuten leku berean, ixilik; higatutako lur azaletik erretiratu eta etorritako bide beretik bueltatu da, isiltasunera; deuseztatzera etorri zirenari harnas hartzen utziz, kontakizunarekin jarraitzeko.
Jose Egiguren Anitua
Bolibarko Zeinke auzoko Torre baserrikoa, 9 urte arte ibili zen eskolan eta 16 urterekin Iturretako Laitxu baserrira joan zen morroi lanak egitera. Laitxun bizi zen frentea gurean egon zen denbora tartean. Baserriko lanez gain, Markiz eta Sakoneta inguruko trintxera eta porlanezko fortifikazio lanetan aritu zen Jose.
1936ko gabon egun baten Markinatik joandako sindikatuko arduradunak, Traperu deitzen ziotenak, Laitxuko idi biak soldaduen jatorduak hornitzeko hiltzeko agindua eman zuen. Ganaduak ez hiltzearen truke, Laitxukoek idi parea eta bera lanerako eskaini zioten lanen arduradunari, honek Santi Meabena bidali eta proposamena onartu zieten. Harrezkero fortifikazio lanetarako Kurutzebarrirarte ekartzen zuten materiala berak garraiatzen zuen Markiz ingurura.
Munitibar eta Gernika bonbardatu zuten 1937ko apirilaren 26an bonba bat Zeinkeko auzoko Luzar baserria erdi-erdian sartu zuen, simaur piloan jo eta ez zen errementatu. Uztailaren 14an bera eta Bolibarko beste 3 mutil gerrarako deitu zituzten Bilbora, bertaratu, etxera egun batez bueltatu eta Burgosko “Regimiento España num. 5 de Caballeria”n aritu zen 16 hilabetez gerrako frentean Francoren aldeko indarrekin.
Trenetan sartu eta Teruelera joan zen 120 zaldiz osatutako “escuadra”ko kide bezala eta handik aurrera borroka eta abantze desberdinetan hartu zuen parte. Bonbardaketa handien ondoren, dena apurtuta geratzen zenean ematen zuten abantzea eta Katalunia inguruan italiarren tankeen atzetik joaten ziren zaldiz oinezko infanteria baino azkarragoak zirelako.
Goze handia izaten zuen eta hiru aldiz pasatu zuen paludismoa.
Gero Alcala de Henaresen egon zen, guztira 6 urtez.
Alcalan hainbeste fusilamendu egiten ziren, bere esanetan Guardia Zibilei zegokien fusilamenduak egiteak baina gehienetan soldaduek egiten zituzten.
Palenciako 7 edo 8 falangista talde bat beti zegoen fusilatzeko prest, “matarifes de Franco” deitzen zieten. Bera ere, izendatu zuten behin fusilamendurako piketerako partaide eta tripaki jatordu baten truke beste soldadu bat joan zen bere ordez.
Euskararen Kate Hautsiak
Euskal Memoria Fundazioak hizkuntza zapalkuntzaren gaiari heldu dio oraingoan eta horren inguruko liburu mardula idatzi du Dabid Anautek, memoria dokumentala eta memoria bizia oinarri hartuta. Donostiako Aieteko jauregian egin dugu aurkezpena. Bertan, besteak beste, Gipuzkoako Foru Aldundiko Euskara zuzendari Zigor Etxeburua eta Oroimen Historikoaren zuzendari Marina Bidasoro, Joan Mari Torrealdai, Xabier Mendiguren, Itziar Aizpurua, Joxe Manuel Odriozola, Sagrario Aleman, Kontseiluko idazkari nagusi Paul Bilbaorekin batera euskalgintzako hainbat erakundeetako ordezkariak ere bertan egon dira.
Euskararen kate hautsiak. Hizkuntza jazarpenaren memoria liburuaren aurkezpen ekitaldiari Arantxa Erasunek, Euskal Memoria Fundazioaren kideak.
Naciones Unidas insta al Estado español a buscar a los desaparecidos por el franquismo
«Una amnistía es una norma pacificadora. Esta norma, treinta años después, no puede constituir un obstáculo para la justicia, y la justicia está necesariamente vinculada a la verdad, y la verdad es hija del tiempo», ha dicho el experto del comité, Álvaro Garcé García y Santos en una rueda de prensa en Ginebra.
El jurista ha presentado el resultado –en forma de observaciones y conclusiones– del examen sobre el cumplimiento por parte del Estado español de la Convención Internacional sobre las Desapariciones Forzadas, en vigor desde finales de 2010.
«La desaparición es un delito permanente y hay obligaciones que adquieren los Estados parte de la convención y que no están limitadas en el tiempo», sostuvo.
En su documento final sobre el Estado español, el órgano de la ONU apunta asimismo la importancia de que los presuntos autores de tales crímenes sean enjuiciados y sancionados en caso de ser declarados culpables.
Los pasados días 5 y 6 de noviembre, el Gobierno español presentó su informesobre la implementación de la referida convención y durante la sesión con el comité defendió que en su ordenamiento legal no tiene lugar la investigación de crímenes cometidos durante la Guerra del 36 y el franquismo por tratarse de delitos ya prescritos.
Por otra parte, Garcé ha señalado que otra observación del comité a el Estado es que «con ocasión de la reforma de la Ley de Enjuiciamiento Criminal se pueda eliminar la detención incomunicada, un régimen que plantea problemas».
«El análisis y revisión (del régimen de detención incomunicada) sería muy conveniente», comentó.
Asignación de recursos
Un tercer punto destacado por el comité es su recomendación de que el Estado «asigne recursos de personal, técnicos y financieros suficientes para la búsqueda y esclarecimiento de la suerte de las personas desaparecidas».
En este ámbito, le pide que considere la posibilidad de crear un órgano específico que asuma esa función, así como «una comisión de expertos independientes encargada de determinar la verdad sobre las violaciones a los derechos humanos ocurridas en el pasado, particularmente las desapariciones forzadas».
«Invitamos (al Ejecutivo español) a investigar el pasado, pero no con un espíritu de revancha, sino con una mirada constructiva y hacia el futuro, porque el derecho a la verdad es indispensable», ha apuntado Garcé.
El comité ha dado al Estado español un plazo de un año para exponerle los avances en estas cuestiones.
Adicionalmente, el informe hecho público por el comité pide que se tipifique el delito de desaparición forzada de acuerdo a los estándares de la convención.
«Aunque existen disposiciones que abarcan la detención ilegal o el secuestro, entendemos que es conveniente una tipificación que incluya todos los elementos técnico de la convención», ha sostenido Garcé, quien fue, dentro del comité, el experto encargado de analizar el caso de España a profundidad.
Por otra parte, el informe del comité aborda el tema de la jurisdicción militar y, a este respecto, pide que se excluya de forma expresa de este foro los procesos por desapariciones forzadas.
«No tenemos una sospecha concreta de falta de independencia de la jurisdicción militar, pero hemos analizado problemas estructurales de este fuero y por eso formulamos esta recomendación. Es una posición de principio», ha puntualizado Garcé.
Aranzadiko kideek Saturraran inguruan lau emakume preso lurperatuta leudeken hobia aurkitzeko lanak hasi dituzte
HITZA: 09:30erako zeukaten eginda gaur hitzordua Ondarroako Historia Zaleak elkarteko Fernando Agirrek eta Jabier Basterretxea ikerlari mutrkuarrak Aranzadi zientzia elkarteko kideekin. Jomuga: Villa Osa etxebizitzako atzeko lursaila, Akilalden. Helburua: errepidetik 30 bat metro goruntz joanda dauden hilobia topatzea. Izan ere, hainbat ikerlariren arabera, 1936-39 bitartean Saturrarango kartzelan preso egondako lau emakumeren hilotzak egon daitezke bertan. Hori adierazi dute hainbat testiguk azkan urteetan. Badago bi pertsonen hilobia dagoela dioenik ere.
Aranzadik, hortaz, hilobia non dagoen mugatuko du gaur. Hasiera batean, indusketa garabia batekin ziren egitekoak, baina lursailaren zailtasuna tarteko, ezinezkoa izan da ustez hobia dagoen lekura igotzea. “Garabia ezin da hortik igo, oso eremu traketsa eta malda handikoa da”, esan du Jimi Jimenez antropologoak. Errepide ondotik beharrean, Pikupe atzeko aldetik ere egin dute garabiarekin joateko ahalegina, baina bidea moztuta topatu dute. Lehen bidea zegoen lekuan, horma bat dago orain. Azkanean, eskuz egin beharko dute indusketa. “Hobia gaur aurkitzen badugu, zapatuan edo domekan etorriko dira antropologoak hezurrak jasotzera”, azaldu du Asier Izagirre Aranzadiko kideak.
Egun osoko lana izango dute gaur Akilalden. 16:30era arte egongo dira bertan, gutxienez.
Eugenia Agirreamalloa Kaltzakorta
Eugenia Agirreamalloa, Espilla Baserrian (Barinaga) jaio zen,1930ean; hamaika neba arreben artean seigarrena.
Espilla baserria, frentetik oso gertu zegoen eta miliziano eta gudariak etxean izan zituzten. Orduan ezagutu zituzten etxekoek lehenengoz lentejak, gudariek ekartzen baitzuten. Frenteko posizioetarako ekartzen zuten janaria etxekoekin elkarbanatzen zuten; horrela geroko frankismo garaian ezartitako errazionamenduaren aldean janari asko izan zuten, tartean hain preziatu bihurtu zen ogia.
Etxean egon ziren lehen mugimenduak hasi zirenetik eta erreketeak sartu arte, 1936ko irailetik 1937ko apirila bitartean.
Barinaga auzoko gertaerak ahoz aho zabaltzen ziren garai haretan ere, eta Ramon Zuazo Illaispe baserrian morro zegoela, faxisten aldera jendea pasatzeko sarearekin izandako gora beherak jaso zituen, baita nola Francisco Baskaran zinegotzi tradizionalista auzi berdinagatik kartzelaratu eta kartzelan nola hil zuten.
7 hilabeteren ondoren, miliziano eta gudariak ohartu gabe erretiratu ziren, eta hurrengo egunean erreketek sartu ziren bide betean Espillan behera.
Eguneroko gerrako gora beherak gertutik bizi izan zituen: kainoikadak etxe ondora arte, hegazkinak, Gernikako bonbardaketara zihoazen hegazkinak…
Etxeko mutilei ez zitzaien frentera joatea egokitu, aldiz, aita eraman zuten gurdiarekin frenteko lanetara.
Frentea hautsi eta hilabete ingurura, lehenengoz bueltatu zenean Arantzamendi ingurura lurperatugabeko gudari baten gorpua ikusteak harritu zuen. Gainera, esku bonbaz mordoa zegoen posizioen inguuruan, gerora, pilatu egin zituzten, inguruko lur sail batean.
Borrokarako deiari erantzunez
1936ko irailaren 21ean iritsi ziren faxistak Elgoibar aldera, ekialdetik mendebalderako noranzkoan, Azkoititik, Bergara… hartuta.
Baina ordurako, kolpe militarrari aurre egitekokan gure inguruko mendietara igo zuten Gipuzkoatik babes bila eta ihesean zetozen miliziano, anarkista eta abertzaleak. Eusko gudarostea eratu berri zen, EAJ-k Gobernu errepublikarrarekin lortutako adostasunen ondoren, eta gobernuko kide zela beraien borondatez borroka egitera ausartu ziren Bizkaiko hainbat herrietako gazteak.
Horrela, herrietako gazteei frentera joateko deialdietaz gain, beraien borondatez, hainbat herrietako batzokietan izena emandako 150 gazte eta abertzale frentera joan ziren han zeuden komunista, miliziano zein atzerriko indarrekin batera askatasuna defendatu eta faxistei aurre egitera.
1936ko Irailaren 24ean Bilbon, gudarientzat arma berriak iritsi berritan, hainbat autobusetan eusko gudariak Eibar aldera etorri ziren; handik, horietako zenbait, tartean Garaizabal eta Zubiaur konpainiak Markinan gaua egin ondoren, egunsentirako Etxebarritik, Urkaregira igo zuten. Han jeitsi ondoren, San migel inguruko posizioak indartzera joan ziren baina 1936ko irailaren 25ean, Altzola aldetik igota, atzeko aldetik eraso zioten Nafar Brigadek, Ziardamendiko pagadian.
- ← Anterior
- 1
- …
- 18
- 19
- 20
- …
- 36
- Siguiente →
Ahaztuen Oroimena 1936 