Bolibar

Jose Egiguren Anitua

Posted on

Bolibarko Zeinke auzoko Torre baserrikoa, 9 urte arte ibili zen eskolan eta 16 urterekin Iturretako Laitxu baserrira joan zen morroi lanak egitera. Laitxun bizi zen frentea gurean egon zen denbora tartean. Baserriko lanez gain, Markiz eta Sakoneta inguruko trintxera eta porlanezko fortifikazio lanetan aritu zen Jose.

1936ko gabon egun baten Markinatik joandako sindikatuko arduradunak, Traperu deitzen ziotenak, Laitxuko idi biak soldaduen jatorduak hornitzeko hiltzeko agindua eman zuen. Ganaduak ez hiltzearen truke, Laitxukoek idi parea eta bera lanerako eskaini zioten lanen arduradunari, honek Santi Meabena bidali eta proposamena onartu zieten. Harrezkero fortifikazio lanetarako Kurutzebarrirarte ekartzen zuten materiala berak garraiatzen zuen Markiz ingurura.

Munitibar eta Gernika bonbardatu zuten 1937ko apirilaren 26an bonba bat Zeinkeko auzoko Luzar baserria erdi-erdian sartu zuen, simaur piloan jo eta ez zen errementatu. Uztailaren 14an bera eta Bolibarko beste  3 mutil gerrarako deitu zituzten Bilbora, bertaratu, etxera egun batez bueltatu eta Burgosko “Regimiento España num. 5 de Caballeria”n aritu zen 16 hilabetez gerrako frentean Francoren aldeko indarrekin.

Trenetan sartu eta Teruelera joan zen 120 zaldiz osatutako “escuadra”ko kide bezala eta handik aurrera borroka eta abantze desberdinetan hartu zuen parte. Bonbardaketa handien ondoren, dena apurtuta geratzen zenean ematen zuten abantzea eta Katalunia inguruan italiarren tankeen atzetik joaten ziren zaldiz oinezko infanteria baino azkarragoak zirelako.

Goze handia izaten zuen eta hiru aldiz pasatu zuen paludismoa.

Gero Alcala de Henaresen egon zen, guztira 6 urtez.

Alcalan hainbeste fusilamendu egiten ziren, bere esanetan Guardia Zibilei zegokien fusilamenduak egiteak baina gehienetan soldaduek egiten zituzten.

Palenciako 7 edo 8 falangista talde bat beti zegoen fusilatzeko prest, “matarifes de Franco” deitzen zieten. Bera ere, izendatu zuten behin fusilamendurako piketerako partaide eta tripaki jatordu baten truke beste soldadu bat joan zen bere ordez.

Anuncios

Ziortza-Bolibarren oroimen ekitaldia fusilaketen urteurrenean

Posted on Actualizado enn

Egun hauetan betetzen dira 75 urte Ziortza-Bolibarko bi herritar fusilatu zituzten urteurrena. Hau gogoan harturik ekitaldia egin da Ziortza-Bolibarko Plazan.

Ahaztuen Oroimena, Markinaldeko Frentea 1936elkartea martxan jarri genuenetik, hainbat testigantza bildu ditugu gerra garaiko gertaerak ezagutu eta argitu nahian. Testigantza eta dokumentazioek argitzen dute urte askotan erregimen faxistaren errepresioaren ondorioz kontatu ezin izan dena eta hau oso garrantzitsua da, gerra zibila bizi izan dutenen eskutik hurrengo belaunaldiei transmisioa gauzatzea

Gaurko ekitaldi xumearekin bi fusilatzearen 75.urteurrenean luzatu dugu deialdia, izan ere Ramon Zuazo Otalora eta Bonifazio Egurrola Kaltzakorta fusilatu zituztela 75 urte bete dira. Baina ez ziren hauek izan heriotza eta errepresioa jasan zuten herritar bakarrak. Inguruko herrietan ere fusilatu zituzten hainbat, Etxebarritar bat, Zeanuriko Jose Sagarna Amulategin, sei lagun Markina eta Xemeinen… eta Ziortza-Bolibartarrek ere gertutik bizi izan zuten gerra, mendekua eta errepresioa.

Batzuk frentean hil ziren borrokan, beste batzuk fusilatu egin zituzten, beste batzuk atxilotu eta kartzelaratu, erbesteratu, beste batzuei isunak jarri eta beste asko umilazioetara jazarri zituzten, errepresioa, beldurra, miseria eta gosea nagusitu ziren. Hau dena zer eta, herritarren borondatez aukeratutako estatu izaera demokratikoa deuseztatu eta “Espainia salbatzeko” aitzaki jarrita.

Beraz, gaurkoan, Gorostako Ramon eta Boni Agarrez gain, ezin ditugu ahaztu errepresioa eta heriotza pairatu zuten Ziortza-Bilibartar guztiak. Guztiak baitira, frankismoaren indarkeriaren biktimak.

Ekitaldian izan dira fusilatu bien familiak, lagunak, gerra eta frankismoa bizitako zenbait Ziortza-Bolibartar… Gainera, ekitaldia ikurrina legeztatu zen unean, 1977an egindako ikurrrina erraldoi baten azpian burutu da, garai haietan ezarritako salbuespen legediak sinbolikoki salatuz, eta aldarrikapena burutuz.

Bistan geratzen da, bi adibide hauekin, hilketa hauek burutzeko erregimen faxistaren ahultasuna. Edozein akusaziok balio zuen, epaitegi militar faxista batek pertsona baten biziari amaiera jartzeko (Miguel Unamunok esan zien bezala: Venceréis, porque tenéis sobrada fuerza bruta. Pero no convenceréis. Para convencer hay que persuadir, y para persuadir necesitaréis algo que os falta: razón y derecho en la lucha.”). Pertsonen zein jendartearen eskubide zibil eta politiko guztiak deuseztatuz. Horrelako genozidio eta hilketa basatiak ahanzturan erori gabe, herritarroi dagokigu gertaera hauek jendarteratzea, bere osotasunean ikertu daitezen aldarrikatuz; ikerketa historikoetatik gain, ikerketa judizialak egiteko dagoen beharra mahai gainean jarriz. Trantsizio garaian zegoen aukera baliatu gabe utzi zen, orrialde zuria sinatu zen garai haietan eta oraindik, gizateriaren aurka burututako delitu haiek libre dira, baina frankismoaren biktima guztien duintasuna herritarrongan dirau.

Bonifazio Egurrola Kaltzakorta (Ondarroa 1898/11/13- Derio 1937/09/16)

Donato Egurrola eta Martina Kaltzarkota Berriaturarren semea, Ondarroan jaio zen, baina 12 urterekin umezurtz geratu ondoren Berriatuko Altxu baserriko senideengana joan zen bizitzera.. Boni ameriketara joan zen 17 urtekin lanera, bueltatu zenean Bolibarko Agarre baserriko Maria Onaindiarekin ezkondu zen.

Militar faxistek, kolpea habiatu zutenean, Bonifaziok 38 urte betetzeko zituen eta momentuko eztabaidetan, eta tertulietan ongi defendatzen zen, gizon argia eta eztabaidan azkarra zen auzoan taberna moduan zegoen alboko baserriko eztabaidetan. Bere ideiak aurrerakoiak ziren, hau ez zen oso gustuko hain nahasi ziren garai haietan, beste batzuentzat. Edozein aitzakia eta nahaste nahiko zen aurrerago egoera zailetan murgiltzeko.

Ez zen egoera gozoa, Ziortza-Bolibar eta Agarre baserria kokatzen den Ziarregi auzoa Euskadiko Gobernuaren aldeko erretagoardian kokatzen baziren ere, hainbat Ziortza-Bolibartar Frentean ziren faxisten aurka borrokan, edo-eta soldaduskan zeudela, faxistek lerroetara jaso zituztenak ere baziren.

Nahasteak eta garaiko eztabaida ideologikoak aparte, Boni Agarreren ardura nagusiena familia eta eguneroko bizitza aurrera ateratze ziren, beste herritar gehienena bezala. Baina frentea 7 hilabetez egonkortuta egon ondoren, 1937ko apirilaren 25ean sartu ziren lehen tropa faxistak Trabakuan behera, behera eta hurrengo egunetan Iruzubietatik gainontzekoak.

Hilabete batzuk geroago, Ziortza-Bolibar faxistek okupatu eta gero, Ikaztegiko, Arlabango eta Luzarkoak jarri ziren (besteak beste) udaletan Arlabangoak senide ziren baina hala eta guzti, badirudi beraien artean aurretik izandako nahaste pertsonalek eta auzokoen ezin ikusiak nahastu zutela egoera. Guardia Zibilak bere bila joan ziren etxera, Udaletxean agiri bat sinatu behar zuela esanaz, bertaratu zen baina gehiago ez zen itzuli. Auzoko eskumatarren ezin ikusietatik letorke Bonifazio Egurrola atxilotzeko zita.

1937an, uztailaren 30ean, Consejo de Guerra iraunkorrak, Procedimiento Sumarisimo de urgencia nº 223an, eta behin behineko kartzelaldian zela, sententziaren arabera, “komunista sutsua” izatea, herriko defentsa batzordeko kide izatea eta zinegotzia izateagatik akusatu eta epaitu zuten; adhesion a la rebelion zelarik bere delitua.

Epaitegi militar faxistak, heriotza sententzia deliberatu zuelarik, (1937ko abuztuaren 3an) aipatzekoa da, salaketa informeak, Markinako eta Bolibarko Guardia Zibilek, Bolibarko Udala eta Bolibarko Falange Tradizionalista y de las JONS-ek egindakoak zirela.

Bonifazioren emazteak, Mariak bi edo hiru aldiz, bere senarra bisitatzeko aukera izan zuen Bilbon kartzelan egon zen denboran, eta baita kartzelatik idatzitako hiru gutun jaso ere. Aurretik bezala, orduan ere, bere hiru semeak ziren Bonifazioren ardura, eta baita emazteak sabelean zuen laugarrena. Azken hau, galdu egin zuten, hileta 1937ko irailaren 14an izan zelarik.

Bere arrebak eta Don Domingo Bolibarko abadeak, sententziaren errebisioa eskatu zuten eta errebisio hau burutzeko, koinatak sinadurak bildu zituen; badirudi Ziortza-Bolibarko etxe guztietako sinadurak jaso zituztela, baita salatzaileen etxekoena ere. Hala ere, Bonifazio Egurrolari heriotza sententzia errebisatzeko eskaera egin zuten egunean, bigarren salaketa txosten bat iritsi zen epaitegira, eta errebisioa egin ondoren (1937ko abuztuaren 18an), lehenengo sententzia bera ezarri zioten.

Azken errebisio egitean, aurreko delituei, “pertsona arriskutsu”, “komite iraultzaileko kide”, “armatua ibiltzea”, “movimiento gloriosoko kideei tratu txarrak ematea eta isunak jartzea” bezalako akusazioak gehitu zizkieten.

1937ko irailaren 16an fusilatu zuten Derioko hilerrian, Munitibarko jatorria zuen Anbrosio Mallukiza Markinarrarekin batera.

Ramon Zuazo Otalora (1909[?]-1937/09/06)

Bolibarko Gorosta baserrian jasio zen, eta agiri zenbait lekutan Barinagakoa zela ageri bada ere Bolibartarra zen Ramon. Oso gazte, hasi zen lanean, morro bezala ibili zen, Iturretako Jandoniz eta Eitza baserrian (errentero), Barinagako Mendiben, baita Eibarko Albizurin (errentero), eta Barinagako Oregi-zaharren eta azkenik Illaispen. Garai hauetan zenbait nahaste izan zituen, zuzenki, Albizurin zegoela, Bolibarko ardi batzuen lapurketa zala eta Bergarako epaitegietan epaiketa izan zuen gerra aurretik.

Oregi-zaharren zegoela, Illaispeko Francisco Baskaranek (zinegotzi tradizionalista berau) morro gisa hartu zuen Illo-Beitin; garai hartan 1936.urtea zen, gerra eta mugimendua, frentea egonkortu egin zen garaietan. Frenteko lehen lerrotik oso urbil geratu zen Illaldapa, hain zuzen, Maxera eta Baskaran Goiko ingurura arte defendatzen zuten gudari eta milizianoek faxistek Kalamua eta Akondia gainetatik egiten zituzten erasoak.

Horrela, 1936ko abenduan, Francisco Baskaranek eta beste batzuek gazte tradizionalistak faxisten frenteko posizioetara ezkutuan pasatzeko sarea osatu zuten; Ramon Zuazo ere lan hauetarako hartu zuen etxeko nagusiak, diruaren truke. 1936ko abenduaren 12an, 4 gazte Berriztar eta beste 4 Mallabiar pasatzeko prestatu ziren, eta herri hauetatik, Asuntzetik zehar pasatu ziren Kalamuako Gipuzkoako partera. Baina 1936ko abenduaren 20an, gazte horietako baten anaia atxilotu zuten, Mugerza abizenekoa eta atxilo aldian “Albizuri” ezizenez ezagutzen zen Ramon Zuazo Otaloraren izena eman zuen.

Atxilotu ondoren, Euskadiko epaileek lehen deklarazioa hartu zion 1936ko abenduaren 21ean, eta ondoren Francisco Baskaran, eta Matias Amillategiren bilaketa aginduaren ondorioz atxilotu egin zituzten.

Laurak Bilbon, Angeles Custodiososeko kartzelan zirela, epaiketa prestatze aldera, Ramon Zuazo, Matias Amillategi eta Mugerza Larrinagako kartzelara trasladatu zituzten 1937ko urtarrilaren 3an, Francisco Baskaran hasierako kartzela horretan mantendu zutelarik. Hurrengo egunean, 1937ko urtarrilaren 4ean faxisten hegazkinek Bilbo bonbardatu zuten eta gerora, hainbat pertsona haserrealdian kartzeletan sartu eta presoak hil zituzten, tartean Francisco Baskaran.

1937ko maiatzaren 3an hasi zen Zuazo, Amillategi eta Mugerzaren aurkako epaiketa, Euskadiko Epaitegienpean eta kartzelatze sententzia ebatzi zuten hirurentzat. Kartzelan ziren bitartean, faxistek Bilbo okupatu zuten urte horretako ekainean eta 1937ko uztailaren 3an Mugerza Santoña (edo Laredo) aldean askatu zuten, pentsa daitekeelarik Ramon eta Matias ere batera askatu zituztela.

Baina gerora, Ramon Zuazo berriro atxilotu zuten, oraingoan faxistek. Procedimiento Sumarisimo de Urgencia nº223/37ean, 1937ko abuztuaren 6ko datan bukatuan aztertu zuten beregain zegoen salaketa. Orduan, Gerra kontseilu iraunkorra bildurik, heriotzara kondenatu zuten. Delitua: Matxinadarekin bat egitea (Adhesión a la rebelión).

Sententziaren oinarria, Francisco Baskaranenegan (Ilaizpe) salaketa faltsua egin izanaren ondorioz bere heriotzaren arduraduntzat jo zuten Ramon Zuazo eta aurreko atxiloaldian (1936/12/21) Matias Amillategiri egindako salaketa eta mehatxuak aipatzen ditu epaitegi militar faxistaren ebazpena sendotzeko.Epaia bete egin zen , kartzelatik eraman eta Ramon Zuazo Otalora fusilatu egin zuten, Derioko hilerrian hobiratuz 1937ko irailaren 6an.

Jose Mari Eizagirre Urionabarrenetxea

Posted on Actualizado enn

Testigantza entzuteko:

Jose Mari Eizagirre (1913-2012) Albitxu. 1934an soldaduzkatik libratu bazen ere, 1936ko azaroan Markinako udalera joateko deia jaso zuen, Eusko Jaurlaritzak egindako deia zela eta Frentera jaso zuten.

Udaltzaina joan zitzaion etxera eta biharamunerako deiaren berri eman zion manta bat hartuta udaletxera ager zedin esanez. Gobernuaren partetik ibili zen gerran lehenbizi, Ibaizabal Batailoi abertzalean (Zubiaur konpainia). Orduan hasi zen bere “gerra ibilbidea” izan ere, 1936ko azaroan etxetik frentera jaso zuten eta 1939ko ekainaren 25ean bueltatu zen etxera.

Ibaizabal batailoiarekin, Bilboko kartzeletan guardiak egiten egon zen lehenbizi baina geroago, Otxandiora destinatu zuten batailoi osoa; Legution indarrei eutsi eta faxistak geratzeko asmoaz. Zaurituak hartatzea zen bere zeregina “camillero”.

Gerora, handik Ermuara destinatu zuten Ibaizabal eta Ermuan base nagusia zuten arren, Eibarko zein Elgetako frenteetara joaten ziren atakeak zeudenean.

Elgetan zeudela, faxistak gero eta gertuago (1937ko apirila) erretirada jo zuten, eta erretirada horretan, bere sorlekurantz urbildu zen gudari guztiekin batera. Bolibarren egin zuten lo gau batez, eta hurrengo egunean, Munitibarrera joan ziren; erretaguardian zeuden baina etsaia gertu zuten.

1937ko apirilaren 25ean Munitibar bonbardeatu zuten faxistek eta bonbardaketa hau tropa abertzaleak han zeudela gertatu zen, tartean Jose Mari bera. Hurrengo eguna, izkutuan eta ezer jan gabe pasatu zuten, Gernika bonbardatu zuten eguna zen.

Egoera ikusita, burkide baten etxera joan ziren Munitibarko Gaztaineta baserrira, gauez. Han talo eta esnea afaldu ondoren gaua pasatu zuten.

Biharamunean abisua eman zieten, Gaztaineta etxekoek, Bolibarko, Zeinke auzoko Madalena ermitan frankoren bandera jarri zutela; eta hori horrela izanik, Jose Mari,bere kidea eta batailoiko beste zenbait bertan entregatu ziren, faxisten esku gertau zirelarik.

Preso hartuta, Bolibarrera jeitsi zituzten, han fitxa eginda, guztiak Bergarako kartzelara eraman zituzten. Gau bakarra egin zuten han, gero Gasteizera eraman zituzten trenez eta hango kartzelan izan zituzten 12 egunez.

Faxistek, preso hartutako abertzaleak beraien batailoietan antolatu zituzten, Jose Mari Burgosko konpainiako kide izatea erabaki zuten.

Frankon tropekin, hainbat lekutan ibili zen, ametrailadoreekin Bizkargin, Bilbon, Santanderren, eta Asturiasen, non rantxero lanak (sukaldari) egin zituen Ebroko borroketan ere izan zen, non bere kide bat tiro batek jo eta bizkarrean eraman behar izan zuen. Kataluinia osoan zehar eraman zuten eta Madrilgo (sector Tajo, Toledo) borrokak ere bizi izan zituen.

Bizkargikoa oso gogorra izan zen beretzat, eta behin hau gaindituta, Bilborako sarrera Bidebietatik (Basauri) egin zuten batere tirorik gabe.

Gerra bukatu zen eguna gogoan du, Toledoko mendi bat hartu zuten egunean izan omen zen, 1937ko apirilaren 1a; baina 1937ko ekainaren 25ean bueltatu zen Albitxura, han bizi da egun.

Lagun egiguzu, osatu dezagun memoria

Posted on

Ahaztuen Oroimena Markinaldeko Frentea 1936 elkarteak, lehenik eta behin eskerrak eman nahi dizkizue orain arte jaso dugun babes eta laguntasunagaitik. Bereziki eskertu nahi dugu, hainbat etxetan, beraien ateak ezeze, beraien bizipenak eta beraien sentimenduak kontatu, transmititu eta guk jasotzeko izan dugun aukeragaitik.   Baina ikusi ahal izan dugun moduan, eskertzekoa da, proiektu hau beste era batzuetara lagutzea (ekitaldietan parte hartuz, ideiak emanez, informazio bilketarako kontaktuak eginez…).

Halabaina, eskaera zabala egin nahi dizuegu, gurekin batera, zuen ekarpentxoa beharrezkoa dugu. Gerra Zibilaren zein Frankismo garaiko datuak, argazkiak, kontakizunak, gertaerak bildu, osatu eta gure herriaren ondare historikoa osatzen laguntzeko eskaria luzatzen dizuegu.

Beraz, argazkiak, dokumentuak, ikurrak, kontakizunak zein edozein detaile txiki ere oso baliagarria da guretzat, eta horretarako zuen laguntza behar dugu. Modu honetan, gertaeren berreraikuntza egin nahi dugu, urte beltz haien egia osoa jakiteko, memoria historikoan eta herri honen memoria kolektiboan gorde dezagun.

Lagun egiguzu, egin zure ekarpena, jarri zaitez harremanetan gurekin, email bidez (etxebarria1936@gmail.com) edo zuzenean gurekin.

Ramon Zuazo Otalora (1909[?]-1937/09/06)

Posted on Actualizado enn

Bolibarko Gorosta baserrian jasio zen, eta agiri zenbait lekutan Barinagakoa zela ageri bada ere Bolibartarra zen Ramon. Oso gazte, hasi zen lanean, morro bezala ibili zen, Iturretako Jandoniz eta Eitza baserrian (errentero), Barinagako Mendiben, baita Eibarko Albizurin (errentero), eta Barinagako Oregi-zaharren eta azkenik Illaispen. Garai hauetan zenbait nahaste izan zituen, zuzenki, Albizurin zegoela, Bolibarko ardi batzuen lapurketa zala eta Bergarako epaitegietan epaiketa izan zuen gerra aurretik.

Oregi-zaharren zegoela, Illaispeko Francisco Baskaranek (zinegotzi tradizionalista berau) morro gisa hartu zuen Illo-Beitin; garai hartan 1936.urtea zen, gerra eta mugimendua, frentea egonkortu egin zen garaietan. Frenteko lehen lerrotik oso urbil geratu zen Illaldapa, hain zuzen, Maxera eta Baskaran Goiko ingurura arte defendatzen zuten gudari eta milizianoek faxistek Kalamua eta Akondia gainetatik egiten zituzten erasoak.

Horrela, 1936ko abenduan, Francisco Baskaranek eta beste batzuek gazte tradizionalistak faxisten frenteko posizioetara ezkutuan pasatzeko sarea osatu zuten; Ramon Zuazo ere lan hauetarako hartu zuen etxeko nagusiak, diruaren truke. 1936ko abenduaren 12an, 4 gazte Berriztar eta beste 4 Mallabiar pasatzeko prestatu ziren, eta herri hauetatik, Asuntzetik zehar pasatu ziren Kalamuako Gipuzkoako partera. Baina 1936ko abenduaren 20an, gazte horietako baten anaia atxilotu zuten, Mugerza abizenekoa eta atxilo aldian “Albizuri” ezizenez ezagutzen zen Ramon Zuazo Otaloraren izena eman zuen.

Atxilotu ondoren, Euskadiko epaileek lehen deklarazioa hartu zion 1936ko abenduaren 21ean, eta ondoren Francisco Baskaran, eta Matias Amillategiren bilaketa aginduaren ondorioz atxilotu egin zituzten.

Laurak Bilbon, Angeles Custodiososeko kartzelan zirela, epaiketa prestatze aldera, Ramon Zuazo, Matias Amillategi eta Mugerza Larrinagako kartzelara trasladatu zituzten 1937ko urtarrilaren 3an, Francisco Baskaran hasierako kartzela horretan mantendu zutelarik. Hurrengo egunean, 1937ko urtarrilaren 4ean faxisten hegazkinek Bilbo bonbardatu zuten eta gerora, hainbat pertsona haserrealdian kartzeletan sartu eta presoak hil zituzten, tartean Francisco Baskaran.

1937ko maiatzaren 3an hasi zen Zuazo, Amillategi eta Mugerzaren aurkako epaiketa, Euskadiko Epaitegienpean eta kartzelatze sententzia ebatzi zuten hirurentzat. Kartzelan ziren bitartean, faxistek Bilbo okupatu zuten urte horretako ekainean eta 1937ko uztailaren 3an Mugerza Santoña (edo Laredo) aldean askatu zuten, pentsa daitekeelarik Ramon eta Matias ere batera askatu zituztela.

Baina gerora, Ramon Zuazo berriro atxilotu zuten, oraingoan faxistek. Procedimiento Sumarisimo de Urgencia nº223/37ean, 1937ko abuztuaren 6ko datan bukatuan aztertu zuten beregain zegoen salaketa. Orduan, Gerra kontseilu iraunkorra bildurik, heriotzara kondenatu zuten. Delitua: Matxinadarekin bat egitea (Adhesión a la rebelión).

Sententziaren oinarria, Francisco Baskaranenegan (Ilaizpe) salaketa faltsua egin izanaren ondorioz bere heriotzaren arduraduntzat jo zuten Ramon Zuazo eta aurreko atxiloaldian (1936/12/21) Matias Amillategiri egindako salaketa eta mehatxuak aipatzen ditu epaitegi militar faxistaren ebazpena sendotzeko.Epaia bete egin zen , kartzelatik eraman eta Ramon Zuazo Otalora fusilatu egin zuten, Derioko hilerrian hobiratuz 1937ko irailaren 6an.