Erakusketa: Balda, Markinaldeko bigarren defentsa-lerroko posizio baten indusketa arkeologikoa

Posted on

Markina-Xemeingo udaletxeko sarreran egongo da ikusgai ekainaren 2tik 27ra (igandetan ezik)

Pantaleon Egurrola Atxa, ANV-1eko komandante ondarroar gaztearen heriotzaren 85. urteurrena.

Posted on

Duela 85 urte, 1937ko maiatzaren 31an, Pantaleon Egurrola Atxa (24 urte, 25215 gudari zkia) ondarroarrak bizia galdu zuen Arabako frontean. Euskal milizien lau batailoien komandante nagusi lanetan, aurreko egunetan San Pedro mendian galdutako posizioak berreskuratzeko ahaleginetan erasoa zuzentzen zuenean hil zen Egurrola.

Apirila erditik aurrera, matxinoen indarrak Bizkaiko frontean buru-belarri zihardutenean, Pantaleon Egurrola partaide zen “ANV 1, Olabarri” batailoia borroka latzetan murgilduta zegoen, kalte handiak pairatuz. 1937ko apirilaren bukaeran, Durango ingurua defendatze ahaleginetan, ANV-1 batailoiko komandantea zen Gabriel Goitia Uralde (87194 gudari zkia) zauritu egin zen, ondorioz 4. konpainiako kapitana zen Egurrolak hartu behar izan zuen batailoiko komandante postua.

Pantaleon Egurrolak zuzendu zituen ANV-1eko gudariak Sollube mendiaren defentsan. Kronika desberdinen arabera, ANV-1 batailoia izan zen Sollube mendiaren defentsatik atzera egitean erretiratzen zen azken taldea. Ahaztuen Oroimena 1936 elkarte honen laguntzaile baten osaba bat defentsa lanetan zela desagertu zen, 1937/05/06an Añetu mendiko posizioan hilez. Begoñako Francisco Meaza Agirregoitia (19 urte, 11175 gudari zkia), ANV-1 batailoiko 2. konpainiako gudari gaztea.

Baja ugari izan zituen batailoiak egun horietan. Solluben zauritu ondoren, 1937/05/09an Basurtoko ospitalean hil zen Xemeingo Induspe (Iñuspe) baserriko Jose Martin Arrieta Ikaran (22 urte, 87199 gudari zkia), ANV-1eko 1. Konpainiako gudaria. Eta bere konpainiako buru egiten zuen Simon Frades Fernandez (11057 gudari zkia) kapitain barakaldarra ere, 1937/05/17an Solluben hil zen.

 1937ko apirilaren bukaeratik ANV-1 batailoia Euzkadiko Gobernuaren kontrol peko XIII Brigadan lerrotuta zegoen, Meabe-1, Karl Liebknecht eta Jean Jaures batailoiekin osotzen zuen brigada. Maiatzaren erdian XIII Brigadarekin batera, ANV-1 batailoia Sollubetik Euba gaineko “333 kota” posiziora jo zuen eta han ere borroka gogor eta odoltsuak izan zituzten.

Sollube eta “333 kota”ko defentsetan jasandakoengatik eta izandako galerengatik, ANV-1 batailoia atseden labur bat hartzera bidali zuten, jarraian “lasaiago” zegoen Arabako frentera bideratzeko, Amurrio-Urduña inguruko San Pedro mendira hain zuzen.

Baina ustez destino lasaia izan behar zen San Pedro mendiko frontea infernu bilakatu zen berehala. 1937ko maiatzaren 26an matxinoen Nafarroako 3. Brigadak ofentsiba gogor bateri ekin eta euskal miliziek San Pedro, “La Once”, Entrepinares eta Txibiarteko posizioak galdu zituzten, biharamunetako borroketan “La Once”ko posizioa berreskuratzeko.

XIII Brigada osoko buru izendatuz, Pantaleon Egurrola ondarroar komandante gaztea maiatzaren 31an burutuko zuten kontraeraso nagusiaren arduradun eta antolatzailea izan zen. Aurreko egunetan galdutakoa berreskuratzeko helburuarekin “La Once”ko posiziotik goizeko 5:00etan abiatuz, 5:15etarako San Pedroko trintxeretara iritsi baziren ere, eraso honen aurrean matxinoek artileriaz erantzun eta 6:15etan “Aginte Postua” bete-betea jo zuen obus batek ANV-1eko komandante eta erasoaren arduradun zen Pantaleon Egurrola Atxaren berehalako heriotza eragin zion. Aginte postu horretan ziren Cecilio Lezameta Fernandez (48 gudari zkia) eta Gabriel Zuazo Elorriaga (17671 gudari zkia), Karl Liebknecht eta Largo Caballero batailoietako komisario politikoak, ere bertan hil ziren.

 Pantaleon Egurrolaren heriotzak oihartzun handia izan zuen garai hartako prentsan, gaztea izan arren oso estimatua zen, galera handia nozitu zuten bere ingurukoek. Familia gehiena Bilbo inguruan errefuxiatua zegoen, ez zuen ondorengorik utzi.

Josu Santamarina arkeologoa  eta Ahaztuen Oroimena 1936ko ko kideak San Pedroko posizioan indusketa lanetan.

Aipatu, Egurrolaren heriotzaren ondoren “MAOC-1 Larrañaga” batailoiko Rafael Vega Ferrerek (44614 gudari zkia) hartu zuela San Pedro mendiko euskal milizien ardura nagusia eta bertako borroketan zauri larriak jasan zituela beste ondarroar batek. “MAOC-1 Larrañaga” batailoiko sargentoa zen Paulino Iriondo Bakeriza (19 urte, 46207 gudari zkia) 1937/06/05ean zauritu zen frente honetan.

Paulino Iriondoren gerrateko ibilbidea, luzea, gogorra eta oparoa izan zen. Gerra aurretik Pasaiko portuan marinel lanetan zegoelarik, Iriondo hasiera-hasieratik Iruneko defentsako borroketan murgildu zen eta “Frente Norte” deiturikoa Asturiasen bukatu arte borrokan aritu zen bera. Hainbat aldiz zauritua, Amurrion jasandako zauri larrien ondoren ospitaletik ospitalera ibili zen frentearen ihesean, Asturiasen atxilotua izan zen, kartzelaratua, “13. eta 201. Langile Batailoietan” esklabotza lanetara derrigortua.

Gernika Batailoia, Point de Grave osteko ospakizunetan.

Iriondok 1945/02/15ean Frantziara ihes egin eta Gernika Batailoian nazien aurka borrokatu zuen Point de Graven 1945eko apirilean. Itzulitakoan berriz espetxeratua, “Ferrol 1945/79” sumarioan epaitua eta kartzelaratua, 1948ko apirilean bukatu zuen 12 urte aurretik altxamendu militarraren ondorioz hasitako “odisea”.

Adorea, erabakia eta samina, gazte euskaldunen ausardiak aurre egin zion faxismoari.

Egin dezagun historia, egin dezagun memoria.

Munitibar: Memoria gara

Posted on

Gaurko eitaldian, Memoria osoa aldarrikatu dugu, Munitibarko udalarekin batera. 1937-04-26 goizean Arbatzegi eta Gerrikaitzen aurka faxistek burututako aire erasoaren 85.urteurrenean. 25 hildako eta beste horrenbeste zauritu izendatu ahal izan ditugu gaur gaurkoz. Ekitaldi honekin haien oroimenean zor diegun justizia aldarrikatu dugu erreparazioaren bidean lore eskaintza eta aitortza eginez. Haietako zenbait herritarrak ziren, beste batzuk errefuxiatuak, erretiradan zihosxen gudari eta milizianoak besteak. Zenbait hildako, ortuetan hobiratu zituzten hobi komunetan; Memoria Lekuak izango dira pertsona haien duintasunari abegikor.

Hildako batzuk, hobi komunetak lurperatu zituzten:

1.go HOBIA- gaur egungo haurren jolasgunean:

Emilia Larrinaga Guenetxea (Mallabia)

Jose Mari Ostolaza Sarasua (Mallabi)

Julene Ostolaza Larrinaga (Ermua)

Ezezaguna 1.

Ezezaguna 2.

Ezezaguna 3.

Ezezaguna 4.

2.HOBIA- Zubialde baserriko ortuan:

Matea Bilbao Jaio, Zubialdea (Munitibar)

Pedro Intxausti Aboitiz, Errota (Munitibar)

Maria Intxausti Kareaga (Barakaldokoa)

Angela Otaduy Gallastegi (Munitibar)

Miliziano ezezaguna

Baliteke beste pertsona bat (milizianoa) lurperatuta izana

3.HOBIA- Bengolan, miliziano ezezaguna hobiratu zuten hegazkin bonbak utzitako zuloan.

Azkenik, Justa Mendibe Arteach, Motaun (Munitibar) eta Isabel Elorza Etxaniz (Eibar) Munitibarko hilerrian hobiratu zituzten.

Errigoitiko talaiatik, Gernikako bonbardaketa basatiaren lekukotza.

Posted on Actualizado enn

Margari Barainka, testigantza jasotzeko unean (2022ko apirila)

1922.urteko urtarrilean jaioa, ehun urte bete berri ditu Errigoitiko Margarita Barainkak. Ispasterkoa zen Fermin bere aita, eta Errigoitiko Madalenbeko baserriko Luzia Etxebarriakin ezkondu eta bertan bizi izan ziren, Margari izan zen familia honen lehen ondorengoa.

Errigoitiko udaletxearen etxabean zegoen nesken eskolan gerra aurretik ikasi bazuen, beti gazteleraz aritu behar zen irakasle euskaldunik izan ez zuelako. Sarri joaten zen Gernikara, astelehen gehienetan bai behintzat. Baita aldiro Bilbora ere, ama Bilboko jatetxe baten sukaldari aritua zenez, trenak eskaintzen zieten aukeraz baliatuz txangoak egiten zituzten Bizkaiko hiriburura.

Errigoitiko udaletxea. Argazkia: Indalecio Ojanguren. Gurre GIpuzkoa. AGG-GAO_OA01863

15 urte zituen Margarik Gernika suntsitu zutenean. 1937ko apirilaren 26an Gernikako aire erasoa izan aurretik Margarik ez zuen gerraren gordintasunik nozitu. Baina astelehen horretako goizean, matxino faxisten alde borrokatu zuten hegazkin alemaniarrek Gerrikaitz eta Arbazegi (Munitibar, gaur egun) erasotu eta suntsitu zuten goiz horretan, etxetik ikusi zituen hegazkinak Oiz aldetik etorriaz Errigoiti parera arte heltzen zirela, itzulia hartzera.

Ikusitakoarekin bere ama mesfidati zen, Gernika bonbardatuko zutelakoan ziren, beldur ziren. Gernikako azokara bera bakarrik jaistea erabaki zuen amak, han, parean suertatu zitzaion arratsaldeko laurak inguruan hasi zen erasoa. Hiru orduz estolda estu batean babestuta, gauez lortu zuen amak etxera itzultzea.

1937ko apirilaren 26ko Gernikaren aurkako bonbardaketaren ondorengo argazkia

Tartean etxekoak estu eta larri, eta larriago hurrengo egunetan frentea eta borrokak Errigoitira iritsi zirenean, etxetik alde beharrean, izkutatuta, tirokatuta, etxaldea trintxeraz josia, …

Margariren bere nahia izan da gerrateko pasarteak kontatzea, berea izan da testigantza eskaintzeko iniziatiba. Ikusitakoa, entzundakoa eta bizitakoa kontatu digu, bere memoria irekiaz Margarik bere lekukotza eskaini digu.

Memoriak ez gaituelako iraganean ainguratzen, oroitze kolektiboak etorkizun hobeago batera bideratzen gaituelako, eredugarria zara. Eskerrik asko Margari.

Jose Mari Agirre Salaberria

Posted on Actualizado enn

Gaur aurkeztu dugu «Egixarretik Mauthausenera» Jose Mari Agirre Salaberria (1919-03-25, Etxebarria- 2009-09-06, Palma) Egixarren jaio eta Irunen hazitako herritarraren inguruko ekimen sorta. 1936ko gerraren ondorioz erbesteratu eta ondoren miliziano jardun zuen; gerora, zorigaiztoko 4 urte pasarazi zizkioten, Nazien kontrolpeko kontzentrazio esparruan, Mauthausenen. 1945ean askatasuna eskuratu ostean, bizitza berrantolatu eta azken urteetan Palman (Balear uharteak) bizi izan zen non bere errelatua, memoria hurrengo belaunaldiei transmititzen jardun zuen, besteak beste eskoletan. Naziek ezarritako sistema txikitzaileak ezin izan zuen Jose Mariren duintasuna deuseztazu. Etxebarrin merezitako omenaldia eskaini nahi diogu haren oroimenaren erreparazioan lagundu asmoz.

Jose Mari Agirre Salaberriari omenaldia: Egixarretik//embedr.flickr.com/assets/client-code.js

Ihauteriak mozorrorik gabe

Posted on Actualizado enn

Ukranian pairatzen duten gerra gordina bizi-bizi dagoen egun hauetan, 85 urte bete dira Markina-Xemeinek inoiz bizi izandako gerra erasorik bortitzenetik.

IHAUTERI-Aratoste ospakizun igandea, 1937ko otsailaren 7a, bonbardaketa basati baten kronika.

1937. urtean Xemein eta Markinako herritarrek ezin izan zuten errotuen zeukaten ospakizun eta ohiturarik kutunenaz gozatu. Alderantziz; jai, mozorro eta ospakizunak izan beharrean izua, leherketa, sute eta kalteak pairatu zituzten 1937ko ihauteri igandean.

Guda lerroa gure inguruko baserri eta mendietan finkatu zen garaian egunerokoa zen Xemein, Markina eta Etxebarria bonbardatzeko faxisten ekimena. Eguna joan, eguna etorri, matxinoen artileria edo airezko iharduerek zibilen bizitoki ziren herrietara zuzentzen zituzten obus, kainoi edo hegazkinetatik jaurtitako lehergaiak. Kronika desberdinen arabera Markina eta ingurukoak gerratean gehien bonbardatutako herriak izan zirela agertzen digute. (Xabier Irujok egindako «Atlas de bombardeos en Euskadi (1936-1937)» Gogora Institutua)

Egunero hamarka bonba erortzen baziren, kontakizun eta kronika desberdinen arabera 1937ko ihauteri igande goizean Markinan eroritakoak 104 izan ziren eta, hori gutxi balitz, beste 2 gauez bota zituzten, goizaldeko ordu batetan.

Erasoen aurkako babesleku sare bat antolatua zegoenez, jaurtitako bonba kopuru handia izan arren ez omen zen heriotzarik izan. Heriotzarik ez, baina kalte materialak oso handiak izan ziren.

Ukraniako zentzugabeko gerratik iristen zaizkigun albiste eta irudi bortitzen testuinguru honetan, 1937ko bonbardaketen inguruko datu eta irudi berriak eskuratu ditugunez, gaur egungo gerren bidegabekeria salatzeaz gain, bere egunean gertatutakoa hobeto ezagutu eta inon ez errepikatzea nahi eta aldarrikatzen dugu.

Xabier Herrero Acosta historialariarekin burutu dugun elkarlanari esker, urrats berriak eman ditugu ikerketan, 1937ko ihauteri igandeko kalteen argazkiak eta sortutako suteak itzaltzeko asmoan gerrate guztian bertara etorritako egun bakar honetan Bilboko Suhiltzaileak egindako informeen bitartez argibide garrantzitsuak jaso ditugu.

Orain badakigu herrian eroritako bonba kopurua, erasoa, Urkaregi inguruan kokatutako artileriak burutu zuela, leherketek apurketez gain suteak sortu zituztela, sute horien eraginez leherketan kaltetu gabeko etxe bat erabat kaltetu zela (Guenkalea 12ko Vega Hotela), herritarrek ordubatak inguruak laguntza eskatu zutela Bilboko suhiltzaileen zerbitzura, ….

Suhiltzaileen txotenaren arabera hau da zerbitzuaren kontakizuna:

  • 12:55, herritar baten telefono deiak zerbitzua eskatzen du. Herritar baten deia ez da nahikoa lan eremutik kanpo dagoen Bilboko suhiltzaileen zerbitzu bat abian jartzeko.
  • 13:20, Markina Errepublikako Defentsarako Batzordearen Idazkariaren eskaera jasotzen dute eta zerbitzua berehala martxan jartzen da.
  • Hasiera baten bi kamioi eta 8 suhiltzaile abiatzen dira zerbitzua eskaintzera.
  • Bilboko suhiltzaile parkean gestioak burutzen dituzte Markinara abiatutako suhiltzaileek utzitako hutsunea betetzeko.
  • 14:15, aipatutako Idazkariak bigarren zerbitzu bat eskatzen du, sutea beste etxe batera zabaldu delako.
  • 14:20, bigarren zerbitzua Markinarako bidean jartzen da. Kamioi bat eta 12 suhiltzaileko taldea da bideratzen dena. Guztira 3 ibilgailu eta 20 pertsonen dotazioa.
  • Suteak Erdiko kalean, Karmengo Plazan, Zelaiko ibilbidean eta Guenkalean kokatzen dira.
  • Ondorengoen etxeak erre ziren: Carlos Salazar, Antxustegin alarguna, Ramon Arrarte, Juan Vega (Bustingorri), Bernardo Amoroto, Clara eta Cecilia Arregi eta Trotiagaren alarguna.
  • Antxustegi alarguna eta Juan Vegaren etxeen jabea Gaytan de Ayala zen eta Arregi ahizpen etxea Felix Alkortarena zen.
  • Suteari aurre egiteko 4 mangera erabili zituzten, guztira 250 metro mangera.
  • Hasi eta 5 ordura sutea menperatzea lortu zuten eta geroago erabat itzali.
  • Biharamuneko 12:45etan ibilgailu bat Bilbora itzuli zela.
  • Otsailaren 8ko goizeko 5etan itzuli zen dotazio guztia, Bilbotik atera eta 15 ordu eta 40 minutura.
  • Informean dotazioan parte hartutako suhiltzaile guztien izenak eta identifikazioak agertzen dira.

Artikulu honen hasieran azaldu dugunez, faxisten bonben erasoen ohiko helburua herriguneak ziren. Hau esanda honakoa argitu nahi dugu: gure frontean kokatutako errepublikazaleen artileriak ez zuen matxinoen menpe zeuden herrietara iristeko ahalmenik, ez Elgoibarrera, ezta Mendarora, … soilik Mendexan kokatutako artileriak Ondarroa izan zezakeen helburu. Bestalde matxinoen artileria zuten kokapen guztietatik (Mutrikuko Alkolea, Tontorramendi, Urkaregi, …) irismen eremuan zeuden Markina, Xemein eta Etxebarriako herri guneak. Irismen ahal hori, kalte handiekin, beldurrarekin eta herritarren zauri eta heriotzekin nozitu zuten herritarrek.

Ziortza-Bolibarren erakusketa

Posted on Actualizado enn

Ziortza-Bolibarren egon gara; Zelaietaburu eta 1936ko gerraren testuinguruko argazki ezberdinekin osatutako erakusketari amaiera ematen. Uztailean irekiera eman genion Simon Bolivar museoan eta gaur arte bistari ezberdinak hartu ditu: herritarrak, erromesak… Memoriak bizirik dirau, horren erakusle gaur bisitaldian jasotako sorpresa polita: Antonio Perez Gollo (Jaen, 1912- 2003) miliziano andaluziarraren gerra garaiko argazkiak haren iloba Minerva Sierra markinarraren eskutik. Eskerrik asko horrelako keinuak zein erakusketa antolatzeko aukera eman diguzien guztioi, bereziki Ziortza-Bolibarko udalari, Simon Bolivar museoari eta erakusketara gerturatutako guztiei