Bitorio Agote
Testigantza entzuteko:
Ni jaio nintzen el 12 de septiembre de 1938, hortxe, Zierdan. Hau ere, Zierdan terrenua da, oin beste batena da, saldu ein naban baina, Zierda Mendi du izena.
Gerra, batzuk atzeazka ta besteak aurreazka, gerra danak bezala etorri zan. Hamendikan militarrak zagozen, Garellanoko kuartelekuak, eta gero ba, ezin zuten eutsi izen be Erreketiak aurrera zioazen gainera Bitorixatik (Gasteiztik) zeozen soldauak, eta Nafarrua dana hartuta zuten.
Zierda Mendiko burrukak 1936Ko setiembrian 23,24,27,28, egun hauetan izan ziren.
Herri ezberdinetako boluntarioak etorri ziren hona, gerran: Bata Riojakua ta bestia auskalo nungua. Alde danetakuak ziren milizianoak. Begoñatikan (Bilbo egun) PNVkoak etorri zian hona. Oin horrek, etorritxa hemen egongo zian Sestao, Portugalete… lana ere gutxi zauen da, todos al frente. Baina heurek gaizki pasatu zuten, ez zauken atzetik janaririk bialduta, en cambio PNVkoak bazaken… eta hori ala da, Eibarren astelehena pilotalekuan eitxen zan Elgetan hasi eta Kalamuarako janari guztia, baina hamen e…
Hona etorri zian, Zubiaur konpainiakuak, (Sabino Arana lehenengo batailoia) bestiak sartuta zagozen, bertan zagozen eta gainera, errekete nafarrak, epoka txarrien, heurek zazpi hildako euki zitxuen (Erreketiak) eta normala, hurrengo egunean gertatu zirenak…
Lagunak zien…milizianoak ziren, ez zan ejerzitua bezala, ejerzito baten bata Malagakua egongo da ta bestia… baina danak hauek auzotarrak zian, boluntario etorritxakuak zian danak….eta hainbat hil ziren hemen…bai bai, gogorra…
Nire aitxai, (Ignazio Agote) udaletxetikan eman ziuen parte, enterrau ein biar ziala. Orduen danak zeken obligaziua: frentera etorri zienak, auzokuak, bestiak…
Heurek etorri zienian (Sabino Arana lehenengo batailoia, Zubiaur konpainiakoak) pentsaizu batailoi bat zan, gainera bakoitza bere galoiakin etorri zien, buzuakin etorriko zien baina, Jose Landa Teniente etorri zan, hura izan zen hemengo nagusietako bat.
Hemen hildakoen gomutan jarri zan Kurutzea; nik hamasei bat urte nituen, Jose Maria Otsoa de Txintxetru etorri zan (Zierdamendin gerran zauritua) eta nere aitxakin egon zan eta berak esplikatu zion nola jo zuten hor (bi tirok), pagoaren kontran. “Pasau hari hona”– Zabalak. Zabala gero teniente alkate egon zan Bilboko udaletxian, aitxak, bera ikusi arratsaldian ta bixamon goizian hil.
Erreketiak, geixena zauen e, Lekunberri, Betelu… oin, beste leku baten zeuazen beste leku batekoak, hona inguru horretakoak etorri ziren. Zien horrek, euskaldun jatorrak, guk jun da etorri ta ez dezue esan behar jun da etorri! Harea ta honea!.
Hildako famatu bat izen zan bai; Morkaikon hil zan bai, Belarretara igo zuen, Elgoibar hartu zabenian eta handikan nahi zeben Kalamurajo baina Morkaiko bertan bilau zitxuen (frente bietakoak elkar). Usten dot, sekulo ez da hori garbi jakin, Eibarkuak ziala, han bertan zagozenak hamendikan horra pagora bezela eman zioen hai tirua, bertan gainian bertan zagozen da, harrixekin zera eginda. Don Carlos de Borbon y Orleans hil zuten; 1936ko irailaren 27an.
Gure etxekuak ez zuten faltan izan janaririk porque heurek (erreketeek) ekartzen zioten; han erropia zikatzen edo, dana bustitxa…Trintxeran baldin bazaude, zulua einda, ta eurixa baldin bada pentsaizu zelan egongo zean e…
Berdeskunden sei kainoi egon zien, Berdeskundeko etxetik kaminora bitartien, Belaustein berriz bost egongo zien; harek 15 terdikuek. Oruben, pipixek esaten ziuenak Oruben euki zitxuen, ez dia kaoinoiak: Kainoiak dia baina, Kainoiakin jaurti zeinkizu hamendik Markinara, baina bestiak ez, bestiak pipixak Loperreka nahi bozu Loperrekan ero Aisten nahi bozu Aisten, hurrerakoak zian, eta horrelako bategaz gertatu zen Arratekoa.
Izan zan dana, pentsaizu, hor e, Arraten zauen milizianuetako edo, bueno, militarretako neusixa, teniente koronela edo, eta paguan azpixan lo zeula, gaztiak zebizen bueltan, da granada bat erori zakuen eta bera hil zan. Botata hil zaben ala zer, ba… da beti izen zien gauza zerak! Arrateko abadie, Urkiola baserrikue zan, detenidu eta abadia eta Urkiola baserriko radixua Elgoibarrera erun zitxuen. Gero handikan bajatu zitxuen Elgoibarrera da orduen konde zauen e, Isasa Itxasmendi konde, orduen zauen ayuntamientuen zer, da esan ziuen militarrei: atzera lehengo lekure radixua ta… baina holako nobleziakin ez da beti entzuten e!
Aranzadi: Gerra zibil garaiko ustezko soldadu baten gorpuzkinak aurkitu dira Lemoako harkaitzean
Ustez Lemoako harkaitzeko batailan bizia galdu zuen soldadu baten gorpuzkinak lurpetik atera dira 74 urte lurpean igaro ostean
Joan den larunbatean, ekainaren 11an, gerra zibil garaiko soldadu baten gorpuzkinak berreskuratu zituen Aranzadi Elkarteko antropologiako lan taldeak. Lemoako haitzetan zegoen ehortzia, ustez, 1937ko maiatza eta ekaina bitartean borrokan hildako soldaduaren hezurrak. Garaiko soldadu baten gorpuzkinak zirela pentsa arazten duena, bere inguruan topatutako gerlari baten munizio, uhal eta metalezko belarria izan dira.
Francisco Etxeberria, Antxon Bandrés, Lourdes Herrasti eta Jimi Jiménez arkeologia departamentuko laukotea izan zen Lemoako batailan zendu zen gerlaria lurpetik atera zutenak. Gerrako material bila ibiltzen den lagun talde batek eman zien abisua apirilean eta bi hilabeteren ostean, jada burutu dituzte ehorzketa lanak. Gorpua oso sakonera txikian zegoen lurperatua; horregatik pentsatzen da aurrez aurreko borrokan hildako gizaseme bat dela.
Lemoako harkaitzean, 1937 maiatzaren 29tik ekainaren 15a arte luzatu zen guda. Bertan eukal bataloilak, Santandergoak eta Asturiaskoak, Bilbo hartzera bidean zihoan altxamendu frankistaren aurka egin zuen borroka.
ARANZADI ZIENTZIA ELKARTEAREN orrialdetik jasoa.
Agustina Agirre Ibarzabal
Agustina Agirre Ibarzabal (Isurixa, Barinaga 1926- Etxebarria 2014).
Bizkaia eta Gipuzkoako muga-mugako Isurixa baserrian jaio nintzen, mujoia han dago, biak banatzen dira han, bertan eta bizi izan nuen gerra. Barinagako auzo gunetik aurrera. Ama bertakoa zen, Isurixakoa eta aita Munitibarkoa.
6 neba arreba izan ginen. Gurean, bigarren urtea egiten zegoen morro, Agustin Etxarteren anaia, maleta egin eta Munitibarrera joan zen, gerra etorri zenean.
Gerra garaian, etxean egon ziren eta frentea egonkortu baino lehen milizianoak etxera etortzen ziren elikagaien eske. Iputeixen ere egiten zituzten oiloek arrautzak eta milizianoak zain egoten ziren, arrautzak erosteko, trukean diru zuria emanez. Dirua soberan geneukan orduan, oiloek arrautza egin ahala ematen ziguten diru zuria. Hori egia da e! Ni umea nintzen baina amari eta entzunda gogoratzen dut.
Errekete eta karlistak, edo zer ziren? bueno, ba horiek, aurrera zetozela eta, gizon guztiak aurrean eramango zituztela eta, beldur ziren etxean. Aita, gure etxea baino pixkat beherago zegoen estoldan izkutatu zen, erreketeek aurrera eraman ez zezaten, baina ez ziguten ezer egin.
Lehen, Isura joateko gurdi bidea zegoen, Ardantzakoak eta gure ama eta Eibarrera azokara joaten zirenean, gurdi bidetik joaten ziren. Gerra etorri zenean, orduan bazen jende langilea, eta kamioia pasatu zuten, Isutik gurera, erreka pasatuta, bidea, atxurrekin eginda. Ez zen kamioia ere oso handia, baina gogoan daukat, nola pasatu zuten, errekatik errepidera. Orduan egin zuten milizianoek, orain Eibarrera joateko ezagutzen dugun bidea.
Milizianoak, Kalamuan egon ziren mordo bat, Urkon ere bai; gurean asto eder bat zegoen, orain kamioietan igotzen dituzte materialak baina asto otzarakin eraman zituzten orduan, Urkora, babeslekua egiteko behar zituzten materialak, eraman ziguten astoa, beraz. Orduan pasatu ziren batetik, bestera, zer zien gorrixek eta zurixek edo zer ziren? sekula ez dot ulertu… orduan pasatu zan gerra, behera. Astoa falta zitzaigun. Galdutzat eman genuen, baina biharamunean agertu zen etxean, otzara eta guzti. Kanoi bat ere, uste dut jarri zutela Astorrei inguruan, Illo aldapara begira.
Milizianoak gurean zeudenean, seguru sentitzen zirelakoan, behin, itxura danez, hegazkinek edo bazekiten han zeudela edo, zazpi bonba bota zituen hegazkin batek etxe inguruan eta batek ere ez zuen etxea jo. Illoko lur sailean, Ardantzakoan eta gurean erori ziren, zulo ederra egiten zuten. Gu, etxean geunden.
Gau bakarra egin genuen etxetik kanpo. Astorreira joan ginen. Frontearekin, denak aurrean eramaten zituztela eta, familia osoa Astorreira joan ginen. Baina ez ziguten ezer egin, ezta Astorreikoei ere. Fronteak aurrera egin zuenean, ikusi genituen, eta nire nebak, Suinagako astoa ezagutu zuen, frankistek hartu eta aurrera zeramaten. Gero, Karmenen lotuta ezagutu zuten Suinagakoek astoa, itxura denez astoa zauritu eta Etxebarriko baserri baten geratu zen, eta haiek beraganatu zuten harik eta Suinagakoek, Karmengo plazan lotuta zegoen batean, ezagutu arte.
Gerra pasatuta gero, akordatzen naiz, garia entregatu behar izaten zen, gurea, Isurixa, sailak bai baina ez zen gari lekua, lastoa hazten zen, indiarra eta bai baina garia ez. Hala ere, gariak entregatu egin behar, Okokira eta, aitak eramaterik nahi ez. Azken momentura arte zain egoten zela gogoan dut, behin, uholdeak etorri, eta gurdia errekatik pasatu behar, gogoan dut hori. Egurrezko zubi bat zegoen, eta handik pasatzen ginen.
Gure ama ausarta zen, gauez, Armistegi errotan egiten zuten hirina. Artoa hartu, eta joaten zen, horrela, bazuen taloak edo egiteko hirina. Bestela zer, razionamenduan ematen ez bazizuten zer ba?
Gerra ostean, ogi baltza jaten genuen, saiarekin nahastuta egiten zuten, Barinagara joan behar izaten zen ogia hartzera, eta baserri batekoak ogia hartzera joaterakoan ez zegoela eta gogoan dut nola esaten zuten “ogixe dala baltza? hau dala baltza, bost seme etxien eta ogirik ez”
Bitxori Muniozguren Larrañaga
Bitxori Muniozguren Larrañaga (Etxebarria, Elordi 1917 – Iruzubieta, Barrena 2012).
Frente bien tartean geratu zen baserria baina faxistek etxea erabiltzeaz gain, beraientzat lanak eginarazteaz gain egunero esnea emateko obligazioa jarri zieten.
Bere neba bi, frentera eraman zituzten nafar erreketeek eta biak hil egin ziren (Pedro eta Juan) eta hirugarren bat, Ramon, asistente gisa hartu zuen Kortazar Kapitainak. Bitxorik, orduko alkate Marcelino Bereziartuak egindako gestioei esker, Irunera joan ahal izan zuen Markinako Veganekoen taxian bere nebaren gorpuaren bila. Oraindik ere hotzikarak bizi ditu momentu hura gogoratzean: lokatzez betetako gorpuak, gogortuta eta gela bat hildakoz beteta. Banan banan, hildako bakoitza errekonozitu behar izan zuen bere neba ezagutu arte; momentu horretan mareatu egin zen eta Irunetik ia Debara arte ez da gogoratzen ezertaz.
Frentea egonkortuta egon zen hilabeteetan, etxeko lanetan jardun zuten, eta baita bere ahizparen umeak zaintzen. Izan ere, bere ahizpa hirugarren umea izan eta berehala hil egin zen (1931). Umezurtz geratu ziren eta Bitxorik hartu zuen hauen ardura; horrela, etxe aurrean zebilela zauritu zen Pedro Txurruka Muniozguren. Erreketeak Urkaregi inguruetan posizioak hartuta, 1936 urrian bala galdu batek ipur masailean jo eta zauritu zen Pedro, Elordiko etxe aurrean.
Amulategira eraman zuten Bitxori Elordikok bere neba Ramonen laguntzaz. Han hartatu zuten (Frankisten puesto de socorro zen Amulategi) eta lehen behaketa egin ondoren, Azkoitiko ospitalera eraman zuten. Bitxori izeba egon zen han berarekin eta hiru hilabete egin zituzten, soldadu zauritu artean, erreketeen erretaguardiako ospitaletako batean; sendatu ondoren bueltatu ziren Elordira. Bertan zegoela, Mandiolako etxean zegolea zauritu eta odolustu zen Molina komandatea ikusi zuen Azkoitiko ospitalean.
Frankistek Bizkaian eragindako errepresioa argitara
“Cárceles y campos de concentración en Bizkaia” (“Espetxeak eta kontzentrazio eremuak Bizkaian”) liburua argitaratu du Ascension Badiola Ariztimuñok (Txertoa), Bilbon indar frankistak sartu zirenetik eragindako errepresioaren inguruko kontakizun xehea eginez.
9.000 errepresaliatu, 700 fusilatu
Bigarren atala kontzentrazio eremuetara (Deustukora, kasu honetan) igorri zituzten preso andanari eskaintzen dio. Eremuotan, sailkatu ostean, lan disziplinarreko batailoietara bideratzen zituzten.
9.000 errepresaliaturen izenak berreskuratzeko lan eskergak osatzen du hirugarren atala, dokumentazioaren parte bat desagertu denez izen guztiak ez badaude ere.
Ekainak 5: Irteera oso interesgarria eta polita trintxeretara
Usartzatik irten eta Akondia, Garagoitxi, Kalamua eta Max inguruetako posizioetara bisita egin dugu gaur. Talde ederra elkartu gara, giro zein eguraldi ederra lagun, bisita paregabea orain 75 urteko gertaerak non izan ziren hobeto ulertu nahian.
Argazki gehiago hemen. Eskerrik asko irteerara animatu zaretenoi eta Garaian Elkarteari antolaketa lanak gaitik.
Ekainak 3: Markinaldeko frentea Uhagonen
Ekainaren 3an zita jarrita zegoen. Markina-Xemeingo GARAIAN elkarteak, urteko ekintzen barruan ekainaren lehen astebururako gordea zuen gerra zibilaren haintzat hartuko zuen ekintza. Gonbidapena luzatu eta AHAZTUEN OROIMENA Markinaldeko Frentea Elkartekook gure ekarpena egin genuen.
Ekainaren 3koa zein iganderako mendi irteerarekin Gerra zibilaren nondik norakoez herritarrak kokatzea zen asmoetariko bat. Horretarako, bideo bat eskaini genuen non 1936ko urtarriletik 1937ko maiatzera arteko gertaera nagusiak kontatzeaz gain Markinaldeko Frentearen zenbait zehaztazunak eginez.
Ondoren, domekarako mendi ibilaldiaren zenbait azalpen egin genituen: Akondioa, Garagoitxi, Kalamua eta Max inguruetako kokapen trintxeren eta gertaera nagusienekin. 1936ko irailetik 1937ko apirilera.
- ← Anterior
- 1
- …
- 28
- 29
- 30
- …
- 36
- Siguiente →
