Orokorra
Arrasate 1936, emakumea, gerra eta errepresioa
(Berria.info tik hartuta)
Arrasateko 16 emakumeren lekukotasunak jaso ditu Julia Mongek dokumental batean, aita, anaia edo osabari gertaturikoa barik, euren bizipenen berri emateko. Ez zaio beti erraza izan beldurra gainditzea.
Edu Lartzanguren
Intxorta 1937 elkarteko kidea da Julia Monge (Arrasate, Gipuzkoa, 1957). Arrasate 1936: emakumea, gerra eta errepresioa dokumentala egin du, orduko gertaerak andrazkoen ikuspuntutik aztertzeko.
1936ko gerra eta ondorengoa emakumeen ikuspegitik aztertzen duen dokumentala egin duzue. Zergatik?
Beti egin dira aipamenak beste lanetan, baina genero ikuspegitik eginiko lehena da. Beste dokumental batzuk egin ditugu, eta konturatu gara gerra ingurukoa ikertzean oso erraz ikusten dela gizonezkoen eginkizuna, lubakietan egon zirelako, batailoietan. Emakumeen lana, ordea, ezkutuan geratzen da askotan. Hortik abiatuta, inguruko 16 emakume elkarrizketatzea erabaki genuen. Kuriosoa da, emakumeek ez dute arazorik kontatzeko besteek egindakoa, aitak, senarrak, anaiak, osabak…, edo haiei gertaturikoa. Baina askotan pentsatzen dute eurek ez zutela ezer ere egin. Baina pixka bat sakontzen hasten zarenean, euren historia kontatzen hasten dira, eta bestelakoa da.
Zertan da ezberdina emakumeen kontakizuna?
Erbesteratzea, esaterako, oso gogorra da emakumeentzat, askotan umeekin edo gurasoekin joan zirelako, jakin gabe nora. Itzultzerakoan ere, lana aurkitzeko eta familiak aurrera ateratzeko zailtasun handiak izan zituzten. Emakumeak agertzen dira beste dokumentaletan, baina askotan izenik ere ez dute, ez dakit noren andrea-edo izaten dira.
Gertatutakoa kontatzeko orduan ere erreparo gehiago izan dute?
Zailtasunak izan ditugu elkarrizketa batzuk egiteko. Batzuek sekulako testigantza interesgarriak zituzten, baina ez dituzte kontatu nahi izan. Florencia Olazagoitia haurdun zegoela fusilatu zuten, eta haren lehengusinaren lekukotasuna lortzear egon ginen, baina azken unean ez zuela egingo esan zigun.
Nola uler daiteke oraindik beldurra izatea sufritutakoa kontatzeko?
Beldurra badago gaur egunean ere. Emakume hauek beldur handia pasatu dute: senideak hil eta inori horretaz hitz egin ezinik. Kamera ikusten dutenean, «baina, non aterako da hau gero?» esaten dute. Bi orduko elkarrizketa egin dugu bakoitzarekin, eta gero dokumentala erakutsi diegu, emanaldi pribatu batean. Puska bat kentzeko eskatu egin zigun batek. Ez dira konturatzen halako lekukotasunak duten garrantziaz. Sekulako istorioa duten emakumeek «baina, neska, nik zer kontatuko dizut, bada?» esaten dizute.
Frankismoaren Aurkako Kereilaren Euskal Plataformaren Agiria
Frankismoaren zigorgabetasunari tolerantziarik ez!
Idatzi honen azpian sinatu dugun erakundeok Frankismoaren Aurkako Kereilaren Aldeko Euskal Plataformanbildu berri gara. Erakundeok urteak eman ditugu lanean frankismoak ekarri zuenaren oroitzapen historikoa berreskuratzeko eta, era berean, Euskal Herrian gauzatu zituen krimenen aurrean egia, justizia eta ordaina gureganatzeko.
Ahalegin horretan oinarrizkoa izan da, eta da, erantzuleak zigortu ez izanaren salaketa. Zigorgabetasun hori 1977ko Amnistia Legeak bermatu zuen, azken batean, amaiera-puntuko lege bat izan baitzen; eta horrekin batera “trantsiziokoa” deitu izan zuten garaian estatuaren aparatuak purgatu ez zirelako.
Aurrera eramaten ari garen lan-lerroen artean (hobiak bilatzea eta hildakoen hondakinak lurpetik ateratzea, omenaldiak antolatzea, salaketa-hizketaldiak, datu historikoak biltzea, ekimen hau jendartean zabaltzeko aldizkariak, etab.), diktadurak iraun zuen berrogei urteetan gertatutakoei buruz aurkezten ziren salaketek, zenbait pertsona ospetsuk eta nazioarteko erakundek behin eta berriz salaturik ere, etengabe egin dute topo Baltasar Garzón epaileak berak ere ahaztura eta zigorgabetasunaren alfonbra pitin bat altxatzeko egin zuen saio epelean porrot egin zuen harresi berberaren kontra: Amnistia Legeak frankistak edozein erantzukizunetatik salbuesten dituena.
Hala eta guztiz ere, aukera erreala dago frankismoaren aurka eta oraindik bizirik dauden frankisten aurka auzibidez jotzeko. Aukera hori Argentinako Errepublikan zabaldu da María Servini de Cubría epaileak, Buenos Aireseko 1. Epaitegiko titularrak, aurrera daraman 4591-10 kereilaren bidez.
Magistratu honek, preskribitzen ez diren genozidioaren eta gizateriaren aurkako krimenei aurre egiteko justizia-printzipio unibertsalean oinarrituta, frankismoaren aurkako prozesu bat dauka abian, 1936ko altxamendu militarretik 1977ra bitartekoak jasotzen dituena. Kereila honi ehunka auzi-jartzaile partikular ari zaizkio batzen; bai eta zenbait motatako erakundeak ere, bai Argentinakoak, bai Espainiar Estatukoak bai Euskal Herrikoak ere.
Aipatzekoa da joan den apirilean frankismo garaiko lau preso ohik eta 60ko hamarkadan hil zuten sindikalista baten alabak Buenos Airesera jo zutela. Euren kereila propioak ez ezik, euren erakundeenak (preso ohi eta errepresaliatuenak) ere aurkeztu zituzten: estatu mailan La Comuna-ren izenean, eta Goldatu-ren izenean Euskal Herritik. Beste berrogeiren bat adiskideren kereilak ere eraman zituzten, hala nola: Salvador Puig Antich-en familiarena, (1974ko martxoan hil zuten garrotez); Humberto Baena-ren familiarena, (1975ean fusilatu zuten FRAPeko beste bi lagunekin eta ETAko Txiki eta Otaegirekin batera); Andoni Arrizabalagarena, (basatiki torturatu zuten, eta 1969an barkatu zioten heriotza-zigorra); Enrique Gesalagarena, (bertatik bertara zauritu zuten atxilotzerakoan, eta 1970ean Burgoseko Epaiketan kondenatu zuten), German Rodriguezena, (1978ko sanferminak bete-betean zirela hil zuen poliziak Iruñean).
Elur-pilota, oraindik txikia bada ere, biraka hasia da, eta garrantzizkoa da jarrai dezan, horrek ekar baitezake eta behar du ekarri frankisten zigorgabetasunez eta jarraitasunez eraikitako harresiaren lehen pitzadura.
Azken urteotako historia errepresioz josita dago: zenbait komunikabide itxi (EGIN, EGUNKARIA, irratiak), eta euskal kulturaren aldeko militanteak hartu dituzte preso; zenbait erakunde politiko eta sozial legez kanpo utzi, eta taldekideak kondenatu dituzte; zenbait hautagai-zerrenda debekatu eta bultzatzaileak epaitu eta kartzelaratu dituzte…
Guztiok gogoratzen dugun moduan, errepresio-oldar hau Ibarretxe lehendakaria bera, partidu sozialistako eta ezker abertzaleko kideekin batera, auzipetu zutenean ailegatu zen bere gorenera, edo bestela, ezker abertzalearen barruko biraketa politikoaren eragile eraginkorrenei, baita ETAk indarkeriaren amaieraren adierazpena egin aurretik ere, azken zigorrak jarri zitzaizkienean, (Otegiri eta Rafa Diazi, esate baterako).
Eromen zapaltzaile hau ezin da ulertu, baldin eta aurreko lerroetan aipatu dugun zerbait gogoan hartzen ez badugu: trantsizioa dela medio, demokrazia sortu berriak frankismoaren aparatu judizial eta zapaltzaile guztia jaso zuen, stablishment politiko espainiarrak printzipio frankista asko bereganatzen zituen Konstituzioa onartzen zuen bitartean
Aurrean daukagu aipatu dugun immobilismo horri muturreko eder bat emateko aukera, kereila hau herri-salaketaren branka gisa erabiliz, eta JUSTIZIA, EGIA eta ORDAINA exijituz. Orain epaitegiko aulkietan eserarazi ditzakegu oraindik bizirik dauden frankistak, berrogei urte eman dituen diktaduraren erantzuleak, iraun zuen bitartean eragin zituzten hilketen eta bestelako delituen erantzuleak.
Hori dela-eta, dei egiten dizuegu Euskal Herriko erakunde politiko, sindikal eta sozial guztiei kausa honetan parte hartu dezazuen bai kereila-jartzaile gisa bai kereila jarri dutenei elkartasuna adieraziz, eta zeuen afiliatu guztiak gauza bera egiteko berotu ditzazuen. Frankismoaren arrasto fisiko, ideologiko eta politikoak lurperatu behar ditugu kereila-oldar baten bitartez; amaiera eman behar diogu diktadoreak ondore gisa utzitako “atado y bien atado” eta Borboitar Monarkiak hainbesteko arretaz eusten dion korapilo gordiano horri.
Horrela, bada, gizakiarentzat eta Euskal Herriarentzat duintasuna eta justizia eskatzen dituen kanpaina honekin bat egitera deitzen dizuegu, horretarako Plataforman dauden edozein erakunderekin harremanetan jarriz.
Euskal Herria, 2012.eko uztaila
Altafaylla Kultur Taldea/CNT Euskal Herria/Durango 1936 Kultur Elkartea/Euskal Memoria Fundazioa/Eusko Lurra Fundazioa/Egiari Zor Fundazioa/Garraxika Taldea/Gernika Batzordea/Goldatu Elkartea/Kereilarako Bulego Birtuala/Intxorta 1937 Kultur Elkartear/Lau Haizetara Gogoan Elkartea/Martxoak 3 Elkartea/Oroituz/Sare Antifaxista
Kolpisten aldeko meza Iruñean, Molaren hilobian (Gara)
Una hermandad ultracatólica tiene las llaves de la cripta donde se encuentra la tumba del general Mola y realiza misas ensalzando a los golpistas del 36 los días 19 de cada mes. Un equipo de GARA se ha infiltrado en la celebración y ha obtenido imágenes inéditas del mausoleo de Mola, que se halla en un edificio municipal.
El día 19 de julio los Caballeros Voluntarios de la Cruz celebraron su rito más importante del año. Esta hermandad ultracatólica recuerda en ese día a los golpistas del 36 y reza por ellos bajo el Monumento a los Caídos, con el permiso del Arzobispado (que tiene usufructo a perpetuidad de la cripta donde se encuentran los restos del general Mola) y la colaboración directa de la Parroquia de Cristo Rey, que es de donde obtienen los elementos necesarios para celebrar la eucaristía, según comprobó este periódico.
Estas misas se celebran los días 19 de cada mes, pero la de julio es la más relevante, porque lo que conmemoran es la publicación del bando de Emilio Mola en el «Diario de Navarra» hace ahora 76 años.
La cita de los hermanos es sumamente discreta y se difunde a través de medios ligados a la Comunión Tradicionalista. «Rezaremos con devoción y gozo por nuestros padres y abuelos, que lucharon por la Religión y España tan unida a ella, frente a la revolución marxista y el separatismo. Rezaremos también -como aquellos hicieron- por los que lucharon contra ellos», afirma el llamamiento.
Esta segunda parte se les olvidó en esta ocasión, o eso pareció, pues el sacerdote -un hombre mayor y delgado, de gesto duro e ideas firmes, que vestía traje negro y alzacuellos- solo tuvo loas para quienes se levantaron en el bando fascista e incluso arengaba a los asistentes para estar prestos, si la cosa empeora, para «servir a la Iglesia como ella quiere ser servida».
La ceremonia no puede ser más discreta. Una puertecita trasera de la Parroquia de Cristo Rey, en el ala izquierda del complejo de Los Caídos, se deja entreabierta unos diez minutos antes de comenzar. Para acceder a la entrada se baja una rampa y, tras empujar la puerta de metal, se accede a un pasillo estrecho, sucio y desordenado, que gira hacia la izquierda y que lleva justo debajo de la cúpula principal. Entonces el pasillo se abre y se convierte en una sala circular, de entre ocho y doce metros de diámetro.
En el centro se encuentra la enorme tumba del jefe del Ejército del Norte, coronada por una laureada y la inscripción «Navarra a Mola». Encima tiene una cúpula con una inscripción dorada que reza «Más nos vale morir en el combate que ver el exterminio de nuestra nación y del santuario», sacada del Evangelio de Mateo.
La frase concuerda con el espíritu de un general que firmó órdenes como ésta: «Es necesario crear una atmósfera de terror, hay que dejar sensación de dominio eliminando sin escrúpulos ni vacilación a todo el que no piense como nosotros. Tenemos que causar una gran impresión, todo aquel que sea abierta o secretamente defensor del Frente Popular debe ser fusilado». Junto a la lápida, también hay un cartelito explicativo, con un panegírico de Mola, describiéndole como un hombre recio, valiente y viril. «Era un hombre así, así era el general», comenta uno de los asistentes tras pararse a leer la tablilla.
Behin lortzen doguzan eskubideak, egundo kendu ez dagiskuezan
1936ko uztailaren 19ko ARGIA honetan irakur daitekeen artikuluaren izenburua da. Faxistek kolpea eman eta hurrengo egunean argitaratutako alean irakur daitezke jendartean nabaritzen zen urduritasuna eta zurrumurruen garrantzia. 76 urte geroago ere, badirudi behin lortu ditugun eskubideak egundo kendu ez dagizkuezan borrokatu beharra dagoela. Euskal abertzaleek gerraren lehen uneetan distantziaz begiratzen zuten, eta irakur daitekeen moduan euskal agintariek madrilekin estatutua lortu arte ez zuten Euzko Gudarostea antolatu.
Askatasunaren defentsan hil ziren Ziardamendin eusko gudariak
Oroimena eta transmisioa; bi kontzeptu eta bi ideia gaur elkar hartuta Ziardamendin, frankistei aurre egitera abiatutako eusko gudarien gorpuen aurrean.
1936ko irailaren 21ean iritsi ziren faxistak Elgoibar aldera, ekialdetik mendebalderako noranzkoan, Azkoititik, Bergara… hartuta.
Baina ordurako, kolpe militarrari aurre egitekokan gure inguruko mendietara igo zuten Gipuzkoatik babes bila eta ihesean zetozen miliziano, anarkista eta abertzaleak. Eusko gudarostea eratu berri zen, EAJ-k Gobernu errepublikarrarekin lortutako adostasunen ondoren, eta gobernuko kide zela beraien borondatez borroka egitera ausartu ziren Bizkaiko hainbat herrietako gazteak.
Horrela, herrietako gazteei frentera joateko deialdietaz gain, beraien borondatez, hainbat herrietako batzokietan izena emandako 150 gazte eta abertzale frentera joan ziren han zeuden komunista, miliziano zein atzerriko indarrekin batera askatasuna defendatu eta faxistei aurre egitera.
1936ko Irailaren 24ean Bilbon, gudarientzat arma berriak iritsi berritan, hainbat autobusetan eusko gudariak Eibar aldera etorri ziren; handik, horietako zenbait, tartean Garaizabal eta Zubiaur konpainiak Markinan gaua egin ondoren, egunsentirako Etxebarritik, Urkaregira igo zuten. Han jeitsi ondoren, San migel inguruko posizioak indartzera joan ziren baina 1936ko irailaren 25ean, Altzola aldetik igota, atzeko aldetik eraso zioten Nafar Brigadek, Ziardamendiko pagadian. Gertaera honen ondorioz, hildako gudari gazte asko suertatu ziren, non tropa abertzale eta errepublikazaleek Urkaregi aldean babesa aurkitu behar izan zuten, atzera joaz.
Jose Mari Otsoa de Txintxetruk ondo gogoratzen du nola zauritu zuten Ziardamendin, baina bere oroimenean ditu, berekin igo eta hil ziren gudariak eta ondoan hil zuten burkidea. Estreinaldi latza izan zuten, Miguel Palacios Gomez, Juan Agirre Bilbao, Paulino Beraza, Blas Larrazeleta, Juan Zabala, Ambrosio Etxeberria, Pedro Rodriguez Puig, Jose Txintxurreta Zamakona, Felix Arbulu Bilbao eta Jose Anzueta Mendiolea hil baitziren, behintzat ezagutzen diren izenen artean.
Gertaera hauen ondoren, eta urriaren 4a artean, etengabeko borrkaldiak izan ziren San Migel-Urkaregi aldean, eta alde biak gogor saiatu ziren inguruko tontorrak hartu nahian.
Gauzak horrela eta behin 1936ko urriaren 4an frentea egonkortu ondoren, 7 hilabetez mantendu zen. Une honetan, irailaren azken egunetan, Elgoibarko udalak agindua eman zien inguruko baserritarrei, (tartean ziren Arrizabalagatarrak eta Agotetarrak) Ziardamendi inguruan ziren gudarien gorpuak hobiratzeko.
Udalak agindutako betetzeaz gain, hauek ondorengoratzerakoan egindako lana ezinbestekoa izan da gaur Ziardamendiko ekitaldia gauzatzeko. Gainera, hauen trasnmizioa ezinbestekoa izan da hobi komun hauek lekutu eta ondorioz gudarien gorpuak aurktizeko. Esker berezia hemendik Bitorio Agoteri eta Felix Etxeberriari.
Elgoibar 1936 eta Ahaztuen Oroimena elkarteek elkarlanean, Aranzadiren lanari esker, historiak kontatu diguna bistaratu ahal izan dugu eta hau, ekitaldian parte hartu duten jendetzari transmititu ahal izan diogu. Transmisioaren eta egiaren garrantzia izpide izan da ekitaldian parte hartu duten ordezkari politiko era arduradunengan; bertan izan dira besteak beste, Martin Garitano (Gipuzkoako ahaldun nagusia), Ines Ibañez de Maeztu (Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen zuzendaria), Marina Bidasoro (Gipuzakoako Foru aldundiko Giza Eskubideen zuzendaria), Joseba Egibar (GBBko lehendakaria), eta Elgoibarko Udalaren ordezkariak.
Joseba Felix Tobar Arbuluk eman dio amaiera ekitaldiari; hainbeste urteren ondoren bere osaba Felix Arbulu non hilobiratuta zegoen jakiteko aukera izan du, horrela, familiako eta batez ere Felix Arbuluren arrebaren kezka nagusienari bukaera emanez.
Lore eskeintza eta agurrarekin eskertu nahi izan diegu, bere garaian ere, askatasuna, eta eskubide zibil eta politikoen defentsan jardun zuten gazteen kemena eta borondatea. Bizi izan ziren abagune politiko eta sozialean hartu zuten konpromiso eta determinazioagatik erakutsi zuten ausardia ez baitu urteen joanak ahaztuko. Borondate hutsarekin bizia eman zuten gazteak.
Zierdamendi: urteetako isiltasuna bistaratu da
Aranzadi Zientzia Elkarteak gidaturik, Elgoibar 1936 eta Ahaztuen Oroimena Markinaldeko Frentea 1936 elkartearen elkarlanaz, Ziardamendiko hobi komunak aztertu ditugu. Hobi honetan egon litezkeen gudarien edo eta Zierdamendiko borrokan izan ziren gudarien zenbait senidek ere gurekin elkarlanean jardun dute eta bertatik bertara parte hartu, Joseba Felix Tobar Arbulu kasurako, zeinaren osaba, Felix Arbulu Zierdamendiko borrokan parte hartu zutenetako bat izan zen.
1936ko irailaren azken asteetan, tropa frankistek Gipuzkoa ekialdetik mendebalderantz hartu ostean Azkoititik Elgoibarren sartu ziren (1936/09/21). San Migel aldean gertu zeuden ordurako lehen borrokalariak faxistei aurre egiteko eta 1936ko irailaren 24ean Bilbotik atera ziren hainbat gazte abertzale autobusetan gure ingurua defendatzera eta faxisten erasoa geratzera. Gaua Markinako zelaian igaro ondoren, Etxebarritik gorantz, Urkaregi aldera jo zuten.
1936ko irailaren 25ean Bilbo, Santurtzi, Barakaldo eta Bizkaiko beste zenbait herrietako gazte aberatzaleak egunsentian Urkaregin aurrera abiatu ziren baina Zierdamendiko gainera bidean faxistek erasoa jo eta bertan hil ziren.
Gerraren lerroa 7 hilabetetan estabilizatu aurreko borrokak izan ziren eta ondorioz, Zierdamendiko basoan hilotz geratu ziren gudariak inguruko auzotarrek lurperatu zituzten.
Hauen lekukotasuna urrengo belaunaldiei transmititzeari esker, eta batez ere Aranzadi Zientzia Elkarteak atzokoan egindako lan profesionalari esker, Zierdamendin ziren hobi komunak aztertu ahal izan genituen. Hau dela eta, hiru hobi ezberdinetako baten 4 bat gudariren gorpuak lekutu genituen.
Hona hemen bertan ateratako argazki eta irudi batzuk.
Adi aurrerago,berririk dagoenean jakinaren gainean jarriko zaituztegu.
Ustekabeko Bolibarko eta Markinako negatiboak Maleta mexikarrean
1995ean, Mexiko Hirian 165 argazki-filmez osatutako hiru kutxa aurkitu zituzten; hauen barruan, Gerra zibilean ateratako 4500 argazki ezezagun zeuden.
Robert Capak (Budapest, 1913–Tyhai Binh, Indotxina, 1954), David Seymour «Chim»-ek (Varsovia, 1911–Suez, 1956) eta Gerda Tarok (Stuttgart, 1910–Brunete, Madril, 1937) Espainiako Gerra Zibilean ateratako argazkiak dira eta egun Maleta Mexikarra bezala ezagunak dira.
Gehienak orain arte erreproduzitu gabekoak dira, eta Espainiako lurralde ezberdinez gain Euskal Herrian zein Pariseko argazkiak ere badira.
Gure inguruko herrietako argazkiak ere agertu dira Maleta Mexikarrean, eta hain zuzen, Bolibarko plazako, Markinako eta inguruko zenbait argazki dira bertan. Izan ere, Bizkaian zehar (Gueñes, Zornotza, Berriatua, Gatika, Bermeo, Lekeitio eta Gernika herrietakoak besteak beste) argazkilariek egindako ibilbidearen barnean ateratako karreteen artean daude. 1937ko urtarrilaren eta otsailekoak dira, faxistek abanzea jo baino hilabete aurrerakoak gutxi gora behera.
Bolibarko argazkiak agertzen diren karretean Eibarko 3 argazki, Markinako 1 eta Bolibarko 13 argazki daude; hain zuzen 051 karretea da, Markinako argazkia «051-tira 1-imagen 4» da eta Bolibarkoak «051-tira 2-imagenes 1,2,3 y 4», «051-tira 3-imagenes 1,2,3 y 4», «051-tira 4-imagenes 1,2,3 y 4» eta «051-tira 5-imagen 1» dira.
Argazkiek gerraren drama erakusten dute, bai eta gerraren ondorio izugarriak gorabehera garatzen den eguneroko bizimodua ere: mitinak eta desfile militarrak, bonbardaketak hirietan eta borrokak frontean, zaurituak ospitaleetan eta gorpuak gorputegian, erbesteratuak eta kanpainako mezak.
Orain erakusgai daude BILBOKO ARTE EDERREN museoan, 32.aretoan, ekainaren 10era arte.
- ← Anterior
- 1
- …
- 16
- 17
- 18
- …
- 24
- Siguiente →
Ahaztuen Oroimena 1936 