Juan Jose Idoeta

Posted on Actualizado enn

Beide baserriak, San Migel auzoko, Belaustegi edo Berdezkunde baserrietan kokatuta zeuden kainoiek botatako kainonazo baten ondorioz  sua hartu zuen. Milizianoak irailaren azken egunetan, posizioak indartzera etorri zirenean, faxistei eraso egiteko, Beide eta Antxi inguruan kainoiak jarri zituzten lehenego unean. Horregaitik pentsa daiteke, faxistek Beideko posizioa erasotzea zutela helburu.

1936ko urriaren 29an izan zen. Beideko etxean sartu zen obusa eta erasoan etxeak sua hartu zuen. Bertakoak, sua itzaltzen saiatu ziren eta ahal zutena salbatu asmoz, etxetik altzariak ateratzen hasi ziren.
Auzokoa zen Juan Jose Idoeta “Amoto Txiki” eta Beiden gertatutakoa ikusi zuenean bertara joan zen laguntzera, beste kainonazo bat bota zuten une horretan eta han hil zen.

Anuncios

Juanita Mugerza San Martin

Posted on Actualizado enn

Juanita Mugerza San Martin. Kaskate baserrian jaioa

Gu beti etxean egon ginen, 17 lagun egon ziren gurean. Loperrekatik (gure senideak) atera zituzten eta beraien senide ziren Eibartar (hango gazteena ezkondute zegoen Eibarrera eta haren ahizparen bat, familia) batzuk ere gurean egon ziren.

Loperrekatik ekarri zituzten Kaskantera, ganaduak, oheak… gurdiekin, Loperrekatik ateratzeko esan zietenean ekarri zituzten gurdi beteak. Soldaduak ibiltzen ziren etxe aurrean eta isilik egon behar izaten gendun. Hegazkinak etorritakoan ere bide azpian edo tejamana azpian gordetzen ginen.

Loperrekako gazteena soldadu joan zen, Jose Mari, eraman zuten eta hil egin zen, zuten. Eztakit ez nora eta ezer.

Kalamun egon zen frente bata eta bestea ez dakit non. Gauean eta izaten zan tiro hotsa frente batak besteari. Kalamutik Elgoibar aldera tiro egiten zuten eta besteek bueltatzen zizkien kalamu aldera. Kainonazo eta bala asko erortzen zen gurera. Ez ginen kanpora ateratzen, egunez bakea bazan ere, tipi-taparradie iluntziean edo gauean izaten zen.

Tipi-Tapa hotsa zenean, Azkarate aldera, Plazentzi aldera egiten zuten tiro. Etxebarri partera, behin abiadura hartu zutenean pasatu egin ziren. Kalamutik aurrera joan ziren eta han ezan ezer egon.

Orduan pinurik ez zegoen eta euren armatxuekin ikusten genituen soldautxuak mota bazterrik mota bazter, makurtuta mugitzen ziren. Pinurik ez baina Haritza, pagoa eta gaztaina makatza zegoen inguruotan.

Gauetan txandan idiekin Kalamura, trasteak, kainonazuek jasotzera eramaten zuten aita zana idiekin; gu umeak, gazteak ginen eta gauza txarrik ez genuen pentsatzen. Ama aldiz negarrez egoten zen. Soldau bat etortzen zan eta halako orduan eta halako lekuan karga eraman behar zela esan ondoren buztarria prestatu eta hara, Kalamuara joaten ziren behetik gora armamentua jasoz. Kalamura ez zegoen biderik eta gurdiekin jasotzen ziren gora. Kamioiekin edo ekarriko zituzten ahal zuten lekura arte baina gero ganadua behar zuten garraiorako.

Orduan ez zegoen hirinik, ta makina txiki batekin egiten genuen gero labako suan ogia egiteko (astean behin edo). Makina ganaduen aska buruan gordetzen genuen. Goserik eta ez zuten pasatu etxean bazuten jana eta.

Zierda mendian, idea ebatera joaten ginenean hezur asko aurkitzen genituen. Ardiak genituen Ziertzun eta han egon ziren larrean gerra osoan, bi bakarrik gutxitu ziren 18 ardiko artaldetik.

Lehen ezebez, hegazkinak etortzen zirenean izkutatu egin eta beti bilurretan egoten ginen. Egunez hirina egiten isilik ibiltzen ginen, norbait etortzen bazen makina geratzen genuen zaratarik ez ateratzeko. Ogia egiten genuen gauez, labeko suan, eta ortuaria ere gauez biltzen zan ilunetan, bildurretan. Txahal bat hil genuen behin eta bera non izkutatu lanak izan genituela gogoan dut. Zati bat han, bestea beste aldean.Ezebez.

Hegazkinak egunez pasatzen ziren eta kea botatzen zuten. Bonbak ere bai banaka. Bomm sartu eta kea botatzen zuten eta errementau ere ez. Hegazkinak ibiltzen jarraitzen zuten, tiro hotsa bukatu ondoren ere. Frentea joan eta gero ere ibiltzen ziren baina ez zuten orduan bonbarik botatzen.

Senide ditugu Euskitzekoak. Han obus eta ondokin asko zegoen. Gerrate ostean artoa ereiten egon nintzen gure aitarekin batera, Euskitzekoei laguntzen, eta ez ziguten ezer ukitzen uzten. Eztanda egin gabeko obusak etab zeuden.

Jesusa eta Pedroren aita luzaro egon zen ospitalean, Juan Mari Urkirekin batera esku bonbak eztanda eginda. Euskitze eta Urki erdi apurtuta geratu ziren. Aisten lo egiten zuten eta arto ereitera joaten ziren Euskitzera, Jesusa eta Pedro txiki txikiak ziren. Dena apurtuta zeogen, kainonazoz, baloi baten inguruko tamainakoak, bost kilokoak, sagarraren formakoak.

Gure etxetik Ziertzu aldetik ikusten genuen San Pedro aldera jendea gora eta behera, Kalamura. Orduan pinurik ez eta dana ikusten zan, baita Azkarate aldea ere asko ikusten zen. Kalamun aurrera egiten zuten, ta bildurtzen zirenean atzera. Aurrean, Aizti eta Bertosoraino joaten ziren eta berriro behera.

Han gordeta egoten ziren, zuloak egiteko burdinak eramaten zituzten. Burdinok jarri eta lurrez betetako zakuak gainean jarrita egiten zituzten trintxerak.

Hogeita piku egun egin zituen tiro hotsak; eta gu kanpora irten gabe egoten ginen, gurean zeuden Eibartarrak beraien etxera ere ez ziren joan, eta egun horietan egon ziren gurean Loperrekakoak ere. Gabonak aurretik izan zen baina gabonetan ez zegoen berririk.

Gabonetarako pasatuta zeuden baina oraindik jendearen berririk ez zegoen. Hilebete inguruan izan zen tiro hotsa.

Behin frentea aurrera joan zenean baserriko lanetan jardun genuen. Han jada ez zebilen jenderik. Hilabete horretan soldauek ikusten ziren, eta tipi taba hotsa; hegazkinak.

Gerra amaitu zenean, txaplio eta zaratak izan ziren. Jendeak zioen gerra amaitu zala.

Jabier Arrieta Lejardi

Posted on Actualizado enn

1925eko Apirilaren 9a Barendan jaio nintzen, Barenda Behekoan. Lehen Barenda paso haundiko lekua zen, Itxurretara pasoa zen, Makarda eta Sakoneta eta horko andabidea zen eta hortik pasatzen ziren Makarda, Lasarte eta inguruan bizi zirenak. Gure aita Barenda bertako semea zan, ama berriz Munitxibarkoa. Bederatzi neba arreba ginen, ni guztien artean azken aurrekoa, Sabina nagusiena eta anai bik gerra zuzenean bizi izan zuten. Bat Teruelgo frentean hil zen. Besteak berriz frentea eta kartzela ezagutu zituen.

Barinagara eta Markinara jeisten ginen Barendatik. Erlaxtik Munibera eta handik Markinara. Barenda Gainekoek eskolara Barinara joaten ziren. Gu eskolara joan ginen baina apur bat, nik neuk ikasi nuena partikularrean ikasi nuen. Gaueko eskola zan orduan, Arretxinako maisu batek ematen zituen eskolak, han, horduko zinearen ondoan.

Gerrak ume ginela harrapatu gintuen, 11 urte nituela tokau zen gerra, eta morro egon da geroxeago bukatu zen. 14 urterekin (1939) morro joan nintzen, Ugarteburura. Orduan  ezkondu zen ama zena, eta gurean denak, krixeda edo morro, joan ginen. Joakin, Andreun egon zan, ni Ugarteburun, Francisco Amotokoan… Morro joan nintzen lehenengo urtean, 5000erriel jaso nituen. 14 urtetik 18re  (1939-1943) lau urte egin nituen Ugarteburun morro. 18tik 21 urte egin arte berriz Aldekon morro.

Barendan egon ginen gerra sasoian, etxean egon ginen. Hor gure partean ez zen inor etxetik irten.

Milizianuek pasatu zirenean, Kalamuatik eta, gau hartan badakit, estu ibili zela jentea, bestekoan ere argia piztuta harrapatu zuten eta danak sartzen hasi ziren, gu berriz bertan, bat halan eta bestea holan.

Ganaduekin izan zen aita zena lehenego zerean, trasteak eta jeisten Kalamuan, aita ba, milizianoak etortzen ziren, eta esan egiten zuten, idiekin, idi buztarriaz joateko, obrarako edo behar den gauzak eramateko edo edozertarako. Barinara eramaten zuten milizianoek materiala eta gero idi buztarriekin frentera. Harri depositoa Barinan egoten zen, sakuak betetzen zituzten eta gero trintxera inguruetako sakuak gurdian kargau eta aurrera. Barinagan jasotzen zenuen karga behar zen lekuan entregatu behar izaten zen. Zaldiak eta ganadua geratu gabe ibili zan hor.

Gurean, anaiak, hiru batera egon ziren soldadu. Bi hil egin ziren. Esteban eta Joxe (1939an)

Esteban hirugarrena zen, ni baino zaharragoa.Gerratea zenean, Esteban,  orduan zegoen soldadu, Burgosen. Beste anaia berri, Joxe, 1939an egon zen soldadu. Kintxadak altzatu zuen, Amotokoan morro zegoela.

Aitari bai, esan zioten zelan edo halan, hil egin zirela eta diru bat eman zioten. Hil zirela bai, jakin genuen, eta aita zenak, erretiroa zuen, anaiak frankoren partean hil zirelako gerran. Anaietako bat, Esteban, soldadu zela harrapatu zuten, eta Terueleraino eraman frentetik frentera, han hil zen. Gurasoei honen berri eman eta elizako errezuak eta denak egin ziren.

Etxetxukoak ere hil ziren orduan, gerran, edo frentean. Soldaduzkan zeudela eraman zituzten hauek ere frentera. Kintxada gerrara deitzen zuten eta akabao. Gure anai zena, Esteban ere, 19 urterekin 1939ko kintxadakoa eraman zuten. Esteban, gogoratzen naiz. Burgosen zegoen soldadu eta han bertan soldadu zegoela tokatu zan da, altzatu zuten frentera eta aurrera.

Hiru anaitik bat libratu egiten zen, gurean, Joakin libratu zen; nagusiena. Gazteak altzatzen zituzten frentera (horregatik libratu zen Joakin). Jose zena, gazteena hiruretan urte bete inguru egin zuen eta gero ba, hil zen eta akabo.

Gure arreba bi ere, hor ibili ziren, Frantzitik bueltan, gerra aurrean ihesi joanda, lehenego Bilbora eta handik Frantziara.

Joakin kartzelan egon zen, makina bat denbora. Ez dakigu zergaitik baina badakit ama zena  nola joaten zen semea bisitatzera…gerra oraindik bukatzeko zela. Joakin zenak, Muniben egin zuen soldaduska, gero diru apur bat lortzeko kanteran egin zuen lan eta gerratean gorriek altzatu zuten frentera eta gero kartzelan egon zen Bilbo aldean.

Soldauak agertu zirenean, gerra etorri zala ikusi genuen. Da gero, Mandiola ta ingurura frentea sartu zan, eta Mandiolatik tiroak eta etorten ziren, ioiz ganaduekin genbiltzala ere erretirau beharra izaten genuen. Soloan lanean ibiltzen ginen eta itxura danez, katalejuekin edo ikusten zuten mugimendua bazen eta orduan, Titu da… bueno… jo eta antzekorik ez zuen inor egin eta ezer ez zen pasatu e… Baina Mandiolatik, horrelako batean, karteroa  hil auten bidegurutzean! Asta Guenguengo semea zan.

Gu orduan oinutsik, nolabaiteko prakak jantzi eta aurrera, han ibiltzen ginen.Eguneroko bizimoda egiten, bizi modu normala baina orduan dirurik ez zegoela.

Frentea Mandiola, hortik atzera zen. Urkaregin eta Kalamuan ziren frankistak. Kalamuan, Titun ez, atzekoan, Zurdinen. Kalamun puntan esaten zuten, eta handik harutz, Gipuzkuen. Besteak berriz hemen,  baina Titun barik, atzekuan, bigarren mendian, atzekuen (Max-a).

Barendatik, Etxebarrireko jokerarik ez genuen. Markinara joaten ginen mezatara. Orduan ikusten genuen nola erabiltzen zituzten kainoiak hara eta hona, eraman eta ekarri, Eperantzanekoak ere Barinara.Esperantzanean egiten ziren kainoiak eta harek automobila atzean lotuta eta ibiltzen ziren.

Ibergunen gora igotzen ziren, Itxurbeko tontorrean zehar, zig-zagean. Harria eramaten zuten frentera,  obrak egiteko. Hor goian tunelak egin zituzten,  haundiak; tunelak edo zanjak, trintxerak. Gero tiro egiteko txabolak, tiro egiteko leiho eta guzti…Itxurretan be bai hori e! Itxura danez, Sakonetaburuen ziren, hemendiko aldean. Sakonetan bertan, mendiko tontorrean egin zituzten tiro egiteko txabolak etab. Gure aita zena obrara, lanean ibili zen han, beste edozemat bezala.

Barendan, tiro hotsik eta ez zen izan, baina hona hegazkinak etortzen ziren, Elgoibar aldetik edo hortik agertzen ziren, bonbak bota ere bai!, bakoitzean leku baten. Makuteiko etxe aurrean ere bota zuten baten, Makutei beko etxea baino beherago. Gernikan izan zen itzela. Orduan, hemen zehar pasatu ziren hegazkinak, Kalamua aldetik etorri eta Itxurretako mendiaren hemendiko partetik joan ziren Gernikara, orduan bai, asko ziren.

Hegazkinen erasoek ez zuten kalterik egin, askotan botatakoak ez zuten eztanda egiten, baino kainonazoek bai, hoiek askotan. Horietako batekin erre zuten Beideko etxea. Gipuzkoa partetik bota eta erre zuten, eta han hil zen Juan Jose Idoeta, Amoto zena ere. Juan Jose, etxea sutan zela laguntzera joan zen, sugarrek erreta hil zen.

Elizak ere, zuloak izan zituen, Txominekeko etxearen aldera ematen duten hormetan, alturaz, nahiko goian. Bi zulo ziren, metro erdi ingurukoak, Kalamua partera.

Esku bonba batekin hil zen berriz Lomino Goiko Domingo Bereziartua. Mutil gaztea zen, itxura danez, esku-bonba hori eskuetan zuen eta askatzen hasi edo, eta bertan eskuetan eztanda egin eta hil zen. Domingo, Markinatik zetorren, pelotan ikastetik edo eta Txoribentako zubian gertatu zen hori. Nik ezagutu nuen Domingo.

7 hilebete iraun zuen frenteak hemen. Apiril ingurua zen alde zutenean, orduan bai, Barenda pasoa zen eta Barina aldetik etorri ziren, gogoratzen naiz, nola lokatza zabalduta utzi zuten, Barenda bien tartetik. Bestekoa, ganaduekin zebilen, behia erren zen eta gurdirik ez zutela eta gurera etorri hartu eta rrau, “hemen da gurdia”; gu berriz ixilik. Gogoratzen naiz, oraindik ere, aita, idiekin frenterako lanak egin eta bueltan ganadua kortan sartzen zuen kontatzeko, baten bat faltako zen beldurrez.

Amaiera etorri zenean, Gernika aldera pasatu ziren. Gernika bonbardatu eta segituan pasatu ziren. Orduan batzuk bilbora, kartzelara…Etxebarrin frankistak sartu zirenean ez zan ezer izan, joan zirela eta akabo.

Hildako gehiago ere izan ziren. Perunekoa hil zan baina ez nuen ezagutu. Mandiola zaharreko anai bi hil ere ziren. Aulestiarten ere hildako bat izan zen, Mari Teren neba. Baina nik ez nuen ezagutu. Atotekoa ere hil zen, baina hau ere ez nuen ezagutu, Anton Basagoitxi eta hauen inguruko adinekoak ziren.

Gerra ostean soldautzara joatea tokatu zitzaidan eta 30 hilebete egin nituen, 21 urterekin joanda. Iruñan egin nuen soldaduska, destakamenduan pasatu nuen denpora gehiena baina bandera juramentuen Burgeten (Auritz) egon ginen, eta baita Eugin ere destakamentuan. Ikastaroak egin nituen han, eskaladakoa eta eskiekin ere bai. 30 metroko alturatik puenting egin genuen, entrenamentuen barruan. 1946.urtea zen, frankismo bete betan geunden. 65 kilo nituen orduan, eta 58rekin bueltatu nintzen. Pisu aundiko kargekin ibilarazten gintuzten, 9kg beti bizkarrean, kartutxera, mosketoi eta mantarekin.

Makien beldurra zegoen orduan, gerra ostea zen, hauetako bat harrapatu zuten ta gau batez, guardia egiten ere egon nintzen. Orduan baja nintzen, ez nuen zerbitzurik  egiten, bakarrik sukalderako egurra ekarri mulue gobernau eta antzekoak egiten nituen. Gau batean harrapatu zuten han ibiltzen ziren Guardia Zibil antzekoek eta Makia hil zuten, ni nengoen ondoko txabola batera ekarri zuten eta, akordatzen naiz, kandela argi  bat ipini eta kide bat eta biok…guardia egiten…hura beldurra, inoiz ez dut hainbesteko beldurra pasatu.

Argi harek traba egiten zigun. Gu geldirik ginen, Makiaren gorpua ondoan zerraldo eta ondoan goitik behera errepidea zegoen metro batzuetara, inoiz ez dut hainbeste beldur pasa, norbait gugana sartzeko ote zen kezkaz, argia urrutitik ikusten baita gauez. Goizeko 3etatik egunsentira arte egon ginen guardian, erreleboa etorri zenean joan ginen destakamendura, orduan bai lasaitasuna.

Sargentua eta Tenientea ziren agintzen zutenak, bederatzi hilabete egin nituen han, eta tarte horretan egin nituen ikastaro biak, eskaladakoa eta eskikoa. Hiru egun egin genituen eskiatzen hortik, lan eskasa, arriskutsua … baina agindu egiten zuten eta…beheko sua egoten zen Eugin eta cabo eta agintzen zutenek arropak lehortzen bazituzten ere gu harropa bustiarekin ibili behar izaten geneuen elurretan. Pisu gutxi nuen nik soldaduskan, eskaladan 40 egun egin genituen, martxa haundian, horren ondorioaz pisua galdu nuen. Argalenetarikoa nintzen eta dantza atzekoak egiten genituenean, ni jasotzen ninduten gora, edo elkarren gainean jarrita zutik dorreak egiterako orduan ere ni nintzen gorengo igotzen zuena.

Garbitasuna gaitik edo, presa batera botatzen gintuzten, jan ez genuen hain gaizki egiten, hobetua ematen ziguten orduan, baina hala eta guzti pisua jeitsi. Gero, dirurik ere ez genuen, edo oso gutxi, geneukana zerbaitetarako baina etxera ere ezin eskatu, eskatzen bagenuen, 20 durokoa eskatu ta hilebete harekin pasau behar. Dena dela etxekoekin kontaktu gutxi genuen.

Etxera etortzeko Eugitik trena hartu eta Iruñara etortzen ginen, han Zumarragara datorren trena hartzen genuen eta gero oinez etortzen ginen etxeraino. Baimena genuen etxera etortzeko baina sabado-lunes eta horrelakoetan ezin etorri, baimen egunak etxera joan etorria baino denbora gutxiago zelako, eta joaten eta etortzen. Baimen egunak pasatzen ziren, gainera diruz eskaz ibiltzen ginen eta bertan geratu behar. Horrelakoak ziren orduko kontuak.

Txomin Ibarluzea Garro

Posted on Actualizado enn

Txomin Ibarluzea 1929an jaio zen  Satzibar baserrian

Gerra etorri zenean, 7 urte egiteko nituen, San Migueletan etorri zen gerra, fijo ez dizut esango baina irailean hortze etorri zen. Akordatzen naiz, iluntze baten hemen nola dena soldaduz eta kristoz, hemen gure etxetik behetik gora Lexardi aldera ilutzean nola joan ziren. Subistiko ezkerreko aldetik eta han bide zaharretik gora.

Frentea, Erreketeak Urkaregi aldean geratu ziren, Amulategin eta…Gorriak hemen, euskitzetik eta hemengo beheko etxeetatik (Satzibar Beñekotik eta Satzibar errotatik),  hori Subisti eta Lexardi arteko aitxuluako txabolatik (Kiru-ko txabola), handiko gora zuzen goiko gainera arte. Hortxe jarri ziren, eta hor egin zituzten euren trintxerak. Alanbrada jarri zuten hor. Behetik gora, gorriek frentea eginda zeukaten lekuan, aurreko partean, lerroa egin zuten arantzadun alanbrearekin eta burdinazko estakekin. Gero gerra pasatu zenean, erreketeek denak batu zituzten; banakaren bat (zuloetan geratuta) izan ezik, gurean bada bat tejamanan.

Gure etxeko osteko gain horretan, Txalankaren, hemendiko aldean ere egin zituzten trintxerak; akabo nolakoak. Sakuak lurrez betetzen zituzten eta haiekin hormak egiten zituzten eta gero, kanalak egiten zituzten “S” itxuran. Orain, lurra asko bardinduta dago baina hor zemat kaskilo batu zuten Markinako Txitxianoneko txatarreroek gerra ostean!

Hemen, egon zen Blindadu bat, errepidean. Kotxe moduko katxarro haundi bat zen, hor, aberiatu eta hor egon omen zen. Orduan ipini zitzaion errebuelta horri “blindauan buletie” izena. Beste bati berriz, hor apeak dauden lekuan, “vista alegre” jarri zioten soldaduek, orduan ez baitzegoen orain moduko pinurik. Errepide ondoan, zulo izugarria zuten jarrita, kurban, errefujio modura.

Soldaduak hemen ibili ziren egunetan, atea jo zuten gurean, gau baten. Ama zena aurretik hil zen, Nartxi Ibarluzea Zelaia aita zena eta morroia ere bizi ziren. Gaueko hamarrak inguru izango ziren, soldadu bat, galdu egin zen hemen eta errepidea aurkitu nahi zuen. Aitak, neuk erakutsiko huat, eta han joan ziren biak, morroia atzetik zela, errepideraino. Jose Gandarias zen morroia, Mendatako semea eta afrikan gerran ibilitakoa. Orduan, rau rau rau rau, Etxebarritik behetik gora, kamioi zahar bat zetorren, soldaduak ziren  rantxuarekin , afaltzeko janariarekin. Gure aita eta morroiarekin topo egin zutenean, beraiek soldaduari bidea erakustera etorri zirela azaltzen ahalegindu harren, kasurik ere egin ez eta hartu egin zituzten, soldadu hori sakua legez jaso kamioira eta eraman zituzten.

Urkaregira eraman zituzten, eztakit zer leporatu zieten eta hil egin behar zituztela! Gure aita negarrez (kontatzen zuen morroiak), hau da pekataria, negarrez dago, esan omen zuen batek (erderaz), morroiak bazekien pixkat gazteleraz eta orduan erantzun zien jesukristok ere negar egin zuela hiltzera eraman zutenean. Orduan, soldaduak, arreta deituta, ez zituzten hil. Ez zieten fuego, egin.

Urkaregin mugan, lehen errepide ondoko etxean jarri zituzten aita eta morroia, bakoitza lehio batean zaintza lanetan, norbait zetorren edo ez zelatan. Erreketeak oraindik San Migelen ziren. Urkaregi kurutze hartzeko zeukaten; geroago hartu baitzuten. Urkaregi tontorra, geroago bai, baina orduan oraindik gorriak alde egiteke zeuden.

Erreketeek fuego egiten zuten beste aldetik, PRAT hango horman eta PRAT hemengo horman, hil bigaitxue ba!, eta atzeko aldean soldadua aitak eta morroiak ihes egin ez zezaten.

Biharamunean, Urkaregi Kurutzeko etxaburura eraman zituzten trinxerak egitera. Besteek, fuego ta fuego San Miguel aldetik. Horrelako une batean, komandanteari zauritu zuten, iztarrean tiro bat jaso zuen. Iluntze horretan beran, atzera egin zuten horik gorriek eta hemen Arentzatik pixkat gorago, pinadia dagoen lekuan (orduan pagadiak ziren) horra, mugitu ziren. Arentza ingurura iritsi zirenean galdetu zioten nongoak ziren, ta beraiek, gu ahortxe aurreko etxekuek, orduan, baimena eman eta etxera joaten utzi zieten. Gau bat eta eguna egin zuten trintxera egiten eta gero biharamun gauean etxera.

Guzti hau, soldaduak sartu ziren egunean eta biharamunean gertatu zen. Orduan frentea geratu zen, trintxerak eta postuak montatu zituzten eta zazpi hilabetetan egin ziren: Euskitze-Satzibar-Aitxuluako Kirue-Lexardi buruko gainean gorriak.  Urkaregitik, Goikone baserritik Kalamuara zeuden erreketeak.

Zazpi hilabete egin zitzuten, geldirk tampa hortik eta tampa hemendik. Guk alde egin genuen etxetik, Ziortza-Bolibarrera, aman zanaren etxera, Armolara eta akabo. Satzibar Errotakoak era Ziortza-Bolibarera joan ziren, Satzibar Beñekoak Barinara eta Aitxuluakoak ez dut uste osorik alde zutenik. Subistikoak Santa Graziko familiakoengana alde egin zuten… hemen ez zegoen bizimodua egiterik.

Gure aita, Armolatik hona etortzen zen, Satzibarren traste asko zituzen oraindik eta horrelako batean, behin, Etxebarri aldeak soldadua eta kristua zela eta zeretik sartu zen, Erdotza aldetik mendian zehar etorri zen. Itxurrixa aldetik, Barendatik zeiar Urta ingurutik. Han ikusi homen zituen izkutatua Patxi Ibaun, Pepe Laka, eta Eibarko Enrike Baletnziaga. Mutil gazteak ziren eta dena zen soldadua inguruetan; zain edo, batzuetara edo besteetara pasatzeko… baina beldurra…edo..eta han geldirik zeuden. Sagarpean, iluntzean, nora joan ez zekitela. Aitarekin topo egin zutenean, ea berarekin joan zitezkeen galdetu zioten. Aitak (sekulo gerrarik ikusi gabea zen eta txarrik pentsatu ez) baietz. Basoz baso etorri zeiren harek, Satzibarrera, hemen egon ziren egun batzuk.

Hiru gazteak hemen egon ziren hiru egun, isilik. Mugimendurik bazen, azkar sartzen ziren lasto artean, sabaian, izkutatu eginte ziren, horrela kontatzen zuen aita zenak. Halako batean, danga! Satzibar Beñekotik soldaduak aitari oihu, Satzibar Beñera joateko. Soldaduak azaldu zion bazekitela nola zituen mutilak etxean. Aitak azaldu zion, nola esango zien ezetz mutilei… eta eskerrak, erreketak barik soldaduak ziren bestela, Erreketeak izan balira, aita eta hiru mutilak hilgo zituzten eta akabo.

Hiru gazteak, Satzibar Beñera jeisteko agindu zion aitari, eta han joan ziren, hirurak lerroan batetik bestera tartea utziz. Aita Satzibarrera igo orduko hiru mutilak prest ziren, igarri zuten gertatzen zena. Patxi, Deriora bidali zuten lanera. Aurretik esperantzanean lan eginda zegoen eta Esperantzaneko fabrika Deriora eraman zutenez hara bidali zuten. Beste biei, ez naiz ondo gogratzen baina uste dut ez zietela ezer egin. Aitak orduan, hartu zituen ganaduak eta traste guztiak eta Armolara joan zen. Urriaren lehenengoak ziren eta beste zazpi hilabetetan akabo.

Zazpi hilabete hoietan, San Esteban egun baten egon zen atake nahiko gogorra. Abenduaren 26an, borroka gogorra izan bazen ere, ez zuten erabaki; frenteak apirilera arte iraun baitzuen, geldi.
Munizioa eta gainontzekoa Marinatik ekartzen zuten, karmengo eliza asto-korta biurtuta egon zen adibidez… Gogoan dut, nola joaten ginen Etxebarrira, artogaraua banatzen zutenean. Behin atia eta biok, arratzalde batean, errefujiatuentzat arto banaketa zen horietako batean joan ginen Etxebarrira. Ni mutikoa nintzen eta aitari lagutnzera joan nintzen, artoa hartu eta asto birekin bueltan Karmengo elizaren ondotik, iturri aurretik gindoazela, iuiuiuiuuuuu, kainonazoa! Bum! Ta denak korrika… Han Boluko okindegi ondoan, bazen babesleku bat eta denak hara, astoak eta kristoak zeuden lekuan utzita.

Baina botatzen zituzten bonba eta granada guztiek ez zuten eztanda egiten. Askotan ez zieten pistorik jartzen eta ez zuten eztanda egiten. Karmengo elizan gora, lehengo praileen bizilekuan (orain aldatuta dago) horman ere jo zuten kainoikadek, Karmengo eliza ez zuten jotzen, pixkat gora beti,  zzzzuuuuu, eta zulo haundia eginda, baina eztanda egin gabe, atzalde baten lau edo bostek ere jo zuten horman, baina ez zuten eztandarik egiten. Jose Martineneko etxea adibidez bai, erre zuten kainonazo batez.

Gorriek, Erdotzako Santixa palazioan zuten kuartela. Handik pixkat gorago zeuden kainoiak, Urkaregi erasotzeko. Urkaregiko kainoikadak berriz, Markinaraino iristen ziren; baina Markinan zeudenek lan gehiago eragiten zuten, Urkaregikoek Markinara baino, haiek gainean zeuden eta nahi eta ezin, han daude ba, han daude ba, baina ezin. Baina nola azartauko zuten ba, ez zuten eztanda egiten eta! Ez zioten pistorik jartzen!

Komandnatzia nahiko haundia omen zegoen han, Santixako Palazioan. Dena dela, trintxeretan sartuta pasatu zuten frentea. Negua egin arren, ez zuen elurrik egin, denpora txarrik ere ez, eta trintxera zuloetan sartuta Pakum, pakumm… zazpi hilabetetan.

Hemen berriz, Satzibarko etxeburuan ez zegoen kainoirik. Fusilak eta ametrailadorak izango zituzten baina besterik ez. Lekoizen, hor Zapolan era badut entzuna harkaitz artean jarri zutela bat…

Hegazkinak eta, run run run run (esaten genion hegazkinari), gogoan dut Gernika bonbardeatu zutenean. Eguraldi ederra egiten zuen, gu mutikoak Armolan jolasten eta  run run run run hori sentitu genuen. Hegazkinak, altu zijoazenean ez ziren sentitzen baina orduan bai, sentidu! Gure gainetik pasatu, eta bereala hasi ziren bonbak botatzen, hegazkin mordoa ziren, ikusten ziren bonbak botatzen.

Laisterrera agertu ziren orduan soldaduak. Lehenengo gorriak, desbandadan, Armolan gora hemen gipuzkoa partetik ganaduak buztarrian lotuta eta gurdiak kargatuta, heuren traste guztiekin.

Biharamunean, Erreketeek abanzea hartu zutenean, Aiba dios! Errepide guztia beteta, mulue ta kristue, hango, hura zen hura! Bueno! Orduan ere, hartu zuten gure aita. Muniben zegoen gure aita zena. Gorriek ardiak errekisatuta, harek zaintzen zegoen. Antolatu ziren erreketeak Markinan, udaletxea edo dana dalakoa eta gizon horrek erakutsiko digu hemendik aurrerako bidea! Soldadauekin bota zuten aita zena, eta Lekoizetik ia ia Gernikaraino joan behar izan zuten bidea erakustera. Ia Gernikaraino heldu zirenean, nahiko zuela ta etxera bidali zuten. Orduan ere salbatu zen.

Barinagako bidegurutzean hil zuten, Asta baserrikoa, Joxe Asta, Amulategitik tiro egin fusilaz eta bala batek jota.

Etxebarrin ere jende mordoa hil zen, gero!. Elordin ere anai bi hil ziren, Mandiolan ere beste bi, Peruneko Jose Manuel Ibarzabal ere bai…

Han egon zen, elizako eskailera guneko han, kartel galanta, baina… han erreketeen aldean hil zirenen izenak bakarrik zeuden. Gorrien partean hil zirenenik ez zegoen.

Antonio Arregi, Satzu ere hilko zen, aitari entzuna diot… Adringoa era bai, Lomino Barrengo Domingo… Abadea hil zuten hemen. Don Jose Peña gerra sartu eta laister hil zuten. Eskutuzuloko Patxi ere hil zen, soldadu gaztea zen hura.

Zaurituak ere izan ziren, Juan Mari Urkidi, eskuko bonba batek eztanda egina, baina istripurik haundiena, Goikone baserriko Sabinak izan zuen. Izatez, Kurutzalaiko alaba zen, tripak eta dena eten zion, bu… Igitaiarekin hari ziren, senarra eta biak ganaduentzat belarretan, (orduan ez zen orain bezalako belarrik), igitai puntarekin ikutu eta Bou!

Begia atera, aurpegi dena erre, tripak eten… Hartu eta eraman zuten Elgoibarrera, tripak kanpoan ziutela maindiren batean bilduta. Sendatu zen, gero. Hanka eta eskuak, zati bat kendu zizkioten eta urte mordoan bizi izan zen.

Pedro zuberogoitiaren anaia, txoribentan bizi ziren, haren anaia desagertu zen gerran.
Gero handik urte askora, agertu zen, ekarri zuten hona, baina Frantzian urte asko egin eta ohituta zegoen hara, hemen pixkat egon eta mutikoa berriro Frantziara itzuli zen.

Kintxadetan eta altzatutakoek, zazpi urte egin zituzten soldadu. Hemezortzi urterekin soldadu altzatu eta 7 urte egin zituzten, Anton Basagoitxikoa, Bitorio Urrusulokoa, Juan Mari Adrin, Antonio Mari Garrokoa, Leon Ansola Arentzakoa… hauek ziren kintada bat, urte mordoa egindakoa soldadu.

Frentean ibilitakoak, baziren Segundo zena, Baltzolako Pedro Juaristi, Antonio Zubizarreta eta Domingo Arregi Satsu. Satsu barriko Jesus difuntoa ere, Lexardiko anaiak…. hauek guzitak egin ziren gerra denboran soldadu.

Pentsa zer den gerra, lapurreta eta negozioa ez bada, Joxe Lexardi zenak, eta Orubixe difuntoak, Bilbon, barkua kargatzen zeudela (gorriek ospa egiteko), bukoiak kargatzen, eztakit zer karga zeukatelakoan bukoiek, halako bateak apurtu zen bat eta aaiba! Bukoia diruz beteta, diru ziderrez beteta! Eztakit zer zeramatela bukoi harek eta dena diru, urrez.. beteta.  Haiek, ondo konponduko zirela esaten zuen beti Joxe Lexardik, gerra izan arren, dirua manajatzen zutelako. Ez berriz, barkuetan nunbaitera eraman zituzten umeak; haiek ez zuten berdin biziko gerra eta gerra ondorena.

Francisco Barinagarrementeria

Posted on Actualizado enn

Francisco Barinagarrementeria. Patxi Ibaun  (Etxebarria 1917- Markina-Xemein 2011)

Jesusa Espilla

Posted on Actualizado enn

Jesusa Espilla. Beide baserrian jaioa

 

Juanita Barruetabeña

Posted on Actualizado enn

Juanita Barruetabeña